'Paars schuldig aan psychologische verarming' 
door onze redacteur Piet H. de Jong 
ROTTERDAM - Na de liberale feestvreugde, onder paars op z'n hoogtepunt, is het met Nederland grondig mis gegaan. Het is niet zozeer de overheid die faalt, nee, het is de burger die zich onbeheerst en onbeschoft gedraagt. 

In zijn pas verschenen boek Ongeschikt recht. Anders denken over de rechtsstaat, gaat Gijs van Oenen, docent rechtsfilosofie en ethiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, in op de moeizame relatie tussen overheid en burger. Hoe de paarse overheid de burger op het verkeerde spoor zette. 
Van Oenen spreekt van een uit de hand gelopen emancipatieproces. ,,Op zich is met emancipatie niks mis. Opkomen voor je rechten, niet uitgesloten worden, daar ben ik ook voor. Naast rechten heeft de burger ook verantwoordelijkheden. Het evenwicht tussen die twee is grondig verstoord. Bij velen leeft de gedachte dat er geen grens is aan het gebruik van rechten en vrijheden. Aan verantwoordelijkheden en plichten, zoals men die heeft in een publieke ruimte, wenst de gemiddelde burger niet herinnerd te worden.'' Van Oenen komt met een aansprekend voorbeeld. Met de regelmaat van de klok maakt hij het als ervaren treinreiziger mee. Hij doelt op het hard en onbeschaamd praten in mobiele telefoons waardoor omstanders gedwongen worden mee te luisteren. Journalist H.J.A. Hofland doopte het fenomeen tot 'wildpraten'. De rechtsfilosoof typeert het als een vorm van ,,autisme''. ,,Alsof het normaal is zo te doen in een trein. De houding die de bellers aannemen heeft iets autistisch. Ze kijken schuin langs je heen en mijden elk oogcontact. Die moderne burger is helemaal in zichzelf gekeerd. Het heeft absurde vormen gekregen.'' 
Het mobiel bellen en, ander voorbeeld, automobilisten die geen richting meer aangeven - ik maak zelf wel uit waar ik heen ga - het zijn, vindt Van Oenen, uitingen van publieke desinteresse. De eigentijdse burger is geobsedeerd door het persoonlijke. Tegelijk is diezelfde burger snel aangebrand. ,,Hij heeft een kort lontje en kan het niet verduren wanneer anderen hem hinderen in zijn emotiebeleving door hem op z'n gedrag aan te spreken. Sterker nog, dat korte lontje geldt als excuus voor de onmacht zichzelf in toom te houden.'' 
,,Die houding van de burger hangt samen met de overheersende levensstijl zoals die de voorbije tientallen jaren met kracht is gepropageerd. Het 'je-zelf-zijn' werd met hoofdletters geschreven. Slechts in de spotjes van de ideële reclame (SIRE) komt de samenleving (dat ben jij) nog om de hoek kijken.'' 
Wie is schuldig aan dit proces? 
,,De paarse partijen dragen verantwoordelijkheid voor de psychologische verarming waarin we terecht zijn gekomen. Mensen zijn ont-leerd om over publieke, collectieve kwesties - noem het politiek - na te denken. De op zich wenselijke emancipatie van burgers is eenzijdig vertaald in marktbeleving. Voor het publieke domein heeft dat type denken funeste invloed gehad. Het marktgeloof, onder aanvoering van 'gelovigen' als minister Jorritsma en Wijers, heeft er óók toe geleid dat de overheid deels haar gezag heeft verloren. De vermarkting was heilig, steeds meer overheidstaken werden verzelfstandigd en geprivatiseerd. De problemen zijn inmiddels iedereen duidelijk. De markt loopt tegen zijn grenzen op. Lange tijd gaf het een prettig gevoel zelf ook marktspeler te zijn. Nu iedereen kan zien hoe de managementtop excessief wordt beloond en er elders ontslagen vallen, dan slijt het geloof in de markt snel. Dat zelfs oud-premier Kok als ING-commissaris instemt met die topsalarissen zegt iets over de vervreemding die heeft toegeslagen.'' 
Tegenoffensief 
Is het kabinet-Balkenende met het waarden- en normen-offensief hierop niet een logische reactie? 
Van Oenen aarzelt. ,,Ik weet het niet zeker'', zegt hij. In elk geval weigert hij het waarden- en normendebat modieus af te doen als ,,de obsessie van een steile, Zeeuwse gereformeerde jongen''. ,,De minister-president bekleedt een ambt. Ik wil hem op z'n daden beoordelen. Het waarden- en normendebat is één van de weinige dingen van dit kabinet waarin ik me kan vinden. Paars gaf de voorzet en Balkenende kon hem inkoppen. Hij heeft hiermee een sterk punt, al is het in de uitwerking een wat rare discussie.'' 
Fortuyn, die met Balkenende paars onder vuur nam, kan bij de rechtsfilosoof op weinig sympathie rekenen. ,,Hij was in zijn oplossingen extreem-paars en niet consistent. Twee jaar na de moord op Pim Fortuyn ziet Van Oenen met leedwezen dat Fortuyn in politieke zin school heeft gemaakt. ,,Het provoceren en het korte-lontjes-gedrag, is tot een politieke stijl geworden. Buitenlanders valt dat op. Botheid is in Nederland respectabel geworden, tekende de Volkskrant eergisteren op.'' 
Als beginnend docent, twintig jaar geleden, had Gijs van Oenen een discussie met politicologie-studenten. Ze vonden de verzuilde samenleving en het daaraan gekoppelde politieke systeem maar ,,sloom en achterhaald.'' Een student uit het toen nog ongedeelde Joegoslavië merkte op dat hij dat rustig met elkaar overleggen wel een sterk punt vond van de Nederlandse samenleving. In zijn land zouden ze elkaar al lang in de haren zijn gevlogen. 
Ongeduld 
Betreurt u dat het politieke gepolder in Nederland goeddeels is verdwenen? 
,,Dat is een beetje moeilijk. Ik ben een jaren-zeventig iemand, met die tijd heb ik affiniteit. Tegelijk zie ik dat het niet goed gaat. Als D66 hamert op directe democratie, het persoonlijke in de politiek, dan vrees ik de burgemeesters die op hun spreekuren toezeggingen aan burgers doen die ze niet kunnen waarmaken. Het gevaar van cliëntelisme ligt op de loer. Het geordende systeem van representatie in de politiek wordt niet meer begrepen. Dat onbegrip werkt ongeduld bij de burger in de hand. Zo ontstaat een cultuur waarin burgers op harde toon eisen aan de overheid stellen. Eisen die ze zichzelf niet opleggen. Op haar beurt wordt de overheid in het defensief gedrongen. De burger eist vervolgens nog meer, (bijvoorbeeld veiligheid) de overheid belooft nog meer (bijvoorbeeld prestatiecontracten bij de politie). De overheid kan die beloftes niet waarmaken, waardoor de onvrede verder wordt gevoed. Want opeens ging de politie meer bekeuringen uitdelen voor rijden zonder achterlicht op de fiets. Dat was niet de bedoeling van de burger. Zo ontstaat een vicieuze cirkel waaruit je niet komt door verder te radicaliseren.Over die ontwikkeling maak ik me echt zorgen.'' 
Wat is de remedie? 
,,Mensen zijn allergisch voor moraliseren. Als premier Balkenende en minister van Justitie, Donner, dat wel doen en daarbij veel zinnigs zeggen, wordt dat niet gepikt. Op meer praktisch terrein zie ik dat de Amsterdamse politie bij opstootjes waarbij allochtone jongeren zijn betrokken, direct hun ouders erbij haalt. Zo kan het gebeuren dat middenin de nacht ouders in pyjama hun kinderen op het politiebureau ontmoeten. De politie speelt in op hun schaamte-cultuur. Misschien is dat niet zo netjes, maar de politie doet wel iets dat werkt in de praktijk. Met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, (WRR) dat het rapport 'Waarden, normen en de last van het gedrag' publiceerde, ben ik van mening dat de meeste mensen wel weten hoe het hoort, maar dat ze niet willen omdat het ze in hun emotiebeleving niet uitkomt. Ze wensen in die beleving niet gestoord te worden.'' 
Grondrechten 
In reactie op het boek 'De weg van de moslim' zei minister Verdonk dat ze voor een boekverbod was. In uw boek gaat u in op multiculturalisme en het beledigen. Wat vindt u van zo'n ministeriële reactie? 
,,Ik weet niet of het een emotionele oprisping was, zoals ze zelf zei, of dat het voortkwam uit een voorlichtende spindoctor die dacht dat een pleidooi voor een boekverbod goed zou vallen. Het is bedenkelijk als een minister zo reageert. Om diezelfde reden is destijds bij de vorming van Balkenende-I gezegd dat per se voorkomen moest worden dat een LPF'er op het departement van Justitie zouden belanden. Het is toch wel fijn als daar nadenkende mensen zitten. Het weer invoeren van de aanspreektitel excellentie hoeft voor mij niet, toch kan het geen kwaad even stil te staan bij de verantwoordelijkheid die je als minister hebt. Dat zit aan je ambt vast. Als een bewindspersoon dingen roept die met de wet in strijd zijn, maak je de politiek belachelijk en dat is gevaarlijk voor het aanzien van de politiek.'' 
Hoe om te gaan als grondrechten, meningsuiting en godsdienstvrijheid, met elkaar botsen? 
,,Eén van de dingen waar Fortuyn wel krediet verdient, is precies op dit punt. Hij had de vrijheid van meningsuiting heel hoog. Hij wilde zich best laten beledigen door een imam die hem met een varken vergeleek, mits hij de islam achterlijk mocht noemen. Dat vereist een cultuur waarin je van elkaar heel wat accepteert en de ander op dezelfde wijze van repliek kunt dienen. Zo ver is het nog niet. Het beledigen kun je zo zelfs zien als een vorm van integratie. Zo'n moslimboekje met prietpraat over onwelgevallige figuren daar zit men mee in de maag. Die boekjes mogen er van mij zijn. Maar er ligt hier wel een lastig probleem. De islam is onopgeefbaar voor de moslims. Je ziet dat ook aan de importhuwelijken. Dat ligt echt een slag anders dan de gemengde huwelijken (rooms-katholiek en protestants) destijds in Nederland. Daarbij komt nog dat de integratiediscussie na 11 september 2001 niet meer onbevangen gevoerd kan worden. Des te belangrijker is het dan, zeker in de politiek, de emoties in het debat wat te dempen.'' 
Ongeschikt recht. Anders denken over de rechtsstaat. 
Uitg. Boom juridische uitgevers, 156 blz., 25 euro