Waan van de dag

Ik lees net in de krant dat het functioneren van de Tweede Kamer moet worden doorgelicht. Volgens de Tweede Kamer zelf! En dan niet volgens Wilders, of Marijnissen, of andere kritische volgers van moderne democratische zeden, maar volgens de regeringspartners CDA en PvdA. De Kamer zou zich teveel laten leiden door de waan van de dag, te vaak onzinnige spoeddebatjes aanvragen en zich sowieso teveel laten leiden door ‘de media’. 
	Is dit nu een goed of een slecht plan? Fijn natuurlijk als ons nationale debatgezelschap probeert zich onafhankelijker van de media op te stellen, al kun je je afvragen of dat vandaag de dag nog wel mogelijk is. Niet zozeer trouwens omdat de media de agenda van de politiek zouden bepalen, maar eerder omdat de media juist geen agenda hebben. Van John de Mols love baby Tien wisten we dat al vanaf het begin. Naar nu blijkt was die zender van meet af aan niets dan een tussenstation om De Mols eigenlijke commerciële productieplannen des te krachtiger te kunnen lanceren vanaf satelliet-platforms RTL4 tot en met 7.
	Bij de publieke omroep gaat het overigens niet beter. Flauwekul natuurlijk dat Buitenhof die mompelende Livestro ontslagen zou hebben omdat hij te rechts is voor dat programma. Was het maar waar! Dat ze hem ooit aannamen, bewijst dat ze ook bij de publieke omroep de kluts kwijt zijn en dat ze met Livestro cum suis menen dat er een soort recht op rechtse columns bestaat.
	Terug naar de politiek. Is niet het voorstel om de Kamer grondig door te lichten zelf een prachtig voorbeeld van de waan van de dag? Doorlichten, benchmarken, auditen, visiteren: het is tegenwoordig de standaard reactie op welk probleem, of nonprobleem, dan ook. Soms is het zelfweerleggende onzin, zoals toen Kamerlid Marijke Vos tegen minister Guusje ter Horst zei: ‘Er zijn veel te veel dure externe adviseurs actief voor de overheid. Schandalig! Ik eis een onafhankelijk onderzoek!’ De minister antwoordde ironisch: ‘Hoort u zichzelf praten?’
	Maar doorgelicht zal er worden. De uitslag kan ik u nu al vertellen. De Kamer, gehoord de beraadslagingen van de commissie, neemt zich voor: zich niet te laten leiden door de waan van de dag, zich meer op hoofdlijnen van beleid te concentreren en zich meer als onafhankelijk controleur van de regering op te stellen, – en gaat over tot de waan van de dag. Prettige vakantie.

Leugens

Een lelijke aanval, die Ernest van der Kwast in de vorige EM te verduren kreeg van student Leonhard van Gijn. Er deugde niet veel van hem. Wat moet je in zo’n geval doen, als columnist, om je te verweren? Spijt betuigen? Je goede bedoelingen nog eens uitleggen? 
	Nee, dat is meer iets voor moderne politici. Die bieden excuses aan en leggen de boel nog eens uit. Of zoals de media-opgeleiden dat tegenwoordig noemen: zij communiceren dat naar ons toe. Een medewerker van UPC bracht mij dat laatst nog eens bij. Nadat ik mijn vraag had gesteld, zei hij: ‘Ik wil u eerst vertellen dat ik er ben om uw vragen te beantwoorden.’ Nadat hij had gezegd dat hij mijn probleem niet echt kon oplossen, zei hij: ‘Ik wil u nu vragen of u vindt dat ik uw vragen bevredigend heb beantwoord.’ 
	Politici zouden uiteindelijk ook hun integriteit in stelling brengen. Niet te snel en niet te vaak, want dan overtuigt het niet. Maar door ze echt lelijk aan te prikken, is de integriteits-reflex makkelijk op te roepen. Beledigd fronsen ze de wenkbrauwen en beklemtonen met zuinige mond dat ze door en door fatsoenlijk zijn, in- en in-teger.
	Maar een columnist is niet integer, zeker geen literaire. Hij liegt de boel bij elkaar. Hij verzint maar wat. Wat netter gezegd, hij is creatief. Alleen heeft hij een kapstok nodig om al die leugens en creativiteit aan op te hangen. Die kapstok kan iedere willekeurige naam hebben, maar bij Ernest heet die kapstok, zoals bij meer schrijvers, ‘ik’. Hij had ook anders kunnen heten, bijvoorbeeld ‘hij’, of ‘Leonhard’. Nog steeds had hij vol leugens gehangen.
	Misschien zit Ernest, zoals hij zegt, in een schemerige kelder zijn stukjes te pennen. Maar misschien is hij inmiddels miljonair geworden van zijn leugens en schrijft hij zijn EM-columns dobberend op een jacht in de Middellandse zee. Net als ik! Heerlijk dat klotsende water en die zon. Straks even naar het internetcafe in het schilderachtige vissersdorp verderop om dit stukje door te mailen. 
	Leonhard vindt dat Ernest moet aftreden. Ook weer zo’n eis die moderne burgers aan politici stellen. Treed af! Neem je verantwoordelijkheid! Maar een columnist treedt niet af. Hij kan worden verguisd, gevierd, gehaat of geroemd. Hij kan worden vergeten of herinnerd, onthoofd of vereeuwigd. Eventueel kan hij andere leugens verzinnen, of ze aan een andere kapstok hangen. Maar aftreden kan hij niet.

Gegroet!

In de goeie ouwe tijd werden mensen nog gewoon voor de leeuwen geworpen. Leuk was anders, maar toch wisten zij nog netjes het publiek te groeten: ‘Morituri te salutant!’ Zo zien we het ook nog in rituele, moderne vormen van gladiatoriek zoals het stierenvechten: vormelijk groeten van de autoriteiten is daarin halszaak, meer nog dan het bedwingen van de stier die inmiddels in je rug staat te dampen.
	Tegenwoordig zien we het omgekeerde. We groeten niet meer ondanks dat we gaan sterven, maar we kunnen niet meer sterven zonder te groeten. Die boodschap bracht ons BNN’s grote donorshow. Officieel ging deze gefakete reality-tv over ‘aandacht voor het donorprobleem’. Leve BNN! Dat hebben ze toch maar mooi op de kaart gezet! – zo lazen we in de kranten. Maar op een dieper niveau ging het om een probleem dat de hedendaagse mens nog veel meer bezighoudt dan het doneren van lichaamsdelen: de diepe wens om ons allen de groeten te doen, ondanks een situatie van groot persoonlijk lijden, of emotionaliteit.
	Beter gezegd nog: juist vanwege zo’n situatie. Niet alleen lijken veel mensen tegenwoordig ‘de schaamte voorbij’ in hun publieke gedrag en laten ze laten via hun mobiele telefoongesprekken talloze anderen meegenieten, of meehuiveren, van hun intieme belevenissen. Zij lijken deze publiciteit helemaal niet erg te vinden. Sterker nog, zij wekken de indruk in hun ontboezemingen niet meer zonder deze publiciteit te kunnen. Zij die gaan ontboezemen, groeten u!
	Variërend op de Latijnse gladiatorenspreuk schreef de hoogleraar privaatrecht Hans Nieuwenhuis ooit een artikel over de rechten van (nog) ongeboren kinderen onder de geestige titel: ‘Zij die geboren worden groeten u’. Dat inderdaad ook de ongeborenen ons tegenwoordig groeten, mag blijken uit de populariteit van de ‘pretecho’, het echobeeld van een ongeboren kind dat standaard wordt gemaakt na twintig weken zwangerschap. Zo ontstaat ook het nieuwe probleem van de ‘rampecho’: zo’n groet kan ook onverwachte afwijkingen aan het licht brengen, met wat tot dramatische keuzeproblemen leidt.
	Sterven, geboren worden, en alles wat er tussenin ligt: we kunnen het niet meer zonder voortdurend de groeten te brengen. Het is de bevestiging van Andy Warhols stelling dat televisie iedereen zijn eigen ‘fifteen minutes of fame’ zal geven. Leven is de groeten doen. Vandaar de moderne doodsangst: ‘als ik dood ga, ben ik niet langer bereikbaar.’ – Hoewel, via het medium Char krijgen we zelfs nog de groeten uit het hiernamaals. ‘Morti te salutant!’ - Zij die stierven groeten u!

Modder

Vroeger hadden we in Nederland last van een boterberg. Door genereuze landbouwsubsidies produceerden Nederlandse boeren veel meer boter dan wij met zijn allen konden opeten, althans betalen. Gevolg was een ‘boterberg’, die werd bestreden door het spul voor een kwartje per pakje naar de Sovjet-Unie te exporteren, terwijl wij er in de winkel gewoon een rijksdaalder voor bleven betalen. Om dezelfde reden was er sprake van een melkplas; ook die werd geëxporteerd, zij het in poedervorm ingeblikt.
	In de voedingssector lijken de problemen inmiddels voorbij, maar in het openbaar bestuur zijn de mechanismen van vraag en aanbod nog niet op orde. Daar vormen zich namelijk structureel beleidsbergen: massieve papierformaties die samenleving en burgerij niet zo snel door hun strot krijgen als ze worden opgediend, beter gezegd uitgestort. Dat werd onlangs nog maar eens geconcludeerd door de Algemene Rekenkamer, door de Eerste Kamer, en ook door de Tweede Kamer in haar overigens weinig succesvolle ‘verantwoordingsdag’: de derde dinsdag van mei waarop men probeert nu eens niet nieuw beleid te maken, maar eerst de resultaten van eerder beleid te evalueren. 
	Insiders weten dat dit een zinvolle, maar bij voorbaat verloren strijd is: modern bestuur is eenvoudigweg beleidsproductie. De maatschappelijke werkelijkheid bestaat voor bestuurders louter nog als aangrijpingspunt voor nieuw beleid, een trampoline waarop men slechts neerveert om vervolgens in nog hoger beleidssferen te kunnen opstijgen. ‘The medium is the message’, zei mediasocioloog Marshall McLuhan al. Net zo stelde de Franse denker Jean Baudrillard dat ons lot tegenwoordig in handen ligt van peilingen en statistieken: zij vormen de anticiperende verificatie van ons gedrag. 
	Peiling en beleid zijn de werkelijkheid met andere woorden altijd een stap voor. Raadpleegt bijvoorbeeld Nederland niet massaal de stemwijzer om te weten wat men eigenlijk moet gaan stemmen? Cruciaal in de beeldspraak van ‘een stap voorblijven’ is dat de werkelijkheid het beleid of de peiling nooit meer inhaalt. Het is, zoals men in de sport zegt, een gelopen race.
	In Indonesië, iets ten zuiden van Surabaya, probeert men op het ogenblik een moddervulkaan tot zwijgen te brengen, onder meer door een soort betonnen kogels in verschillende maten in de vulkaanmond te gooien. Ongeveer op die manier worden wij bedekt onder een niet te stuiten stroom beleid, die ter plekke gekomen uiteindelijk verandert in een dikke laag modder. In plaats van met betonnen kogels als remedie proberen wij het met de verantwoordingsdag. Het resultaat zal hetzelfde zijn: geen. De beleidsvulkaan blijft modder spuwen.

Ad weet raad

Lastig, zo’n intieme relatie tussen baas en ondergeschikte op het werk. Hoe los je het belangenconflict op dat dreigt tussen de rol van geliefde en die van chef? Soms door overplaatsing van de ondergeschikte naar een gelijkwaardige functie, elders in het bedrijf. Maar wat nu als zo’n functie er niet is? Of wanneer alle functies onder die chef vallen, omdat die de opperbaas van het hele stel is?
	Dezer dagen rollen hoge omes van de Wereldbank vechtend over straat vanwege de relatie tussen voormalig onderminister van Defensie Paul Wolfowitz met senior communicatieadviseur Shaha Riza, een relatie die vragen opriep toen Wolfowitz juni 2005 door George W. Bush tot bankpresident werd benoemd. Begin dit jaar kwamen berichten in de pers hoe dit akkefietje was opgelost. Riza was elders gedetacheerd en haar salaris was, wegens ‘teloor gegane promotiekansen’, opgeschroefd. Niet zo zuinig ook: van 150.000 naar 200.000 dollar, meer dan Condoleezza Rice krijgt als minister van buitenlandse zaken. Slim bedacht wel, want mannie Paul was bij overplaatsing niet in aanmerking gekomen voor zo’n fijne vergoeding; als topman heeft hij immers geen promotiekansen om te verliezen. 
	Wolfowitz regelde al eerder excessieve salarissen voor getrouwen, maar meende zich in dit geval in de rug gedekt door de voorzitter van de ethische commissie van zijn bank, niemand minder dan Ad Melkert. Die is Nederlands ‘bewindvoerder’ aldaar, nadat zijn eigen promotiekansen in Nederland teloor gingen door toedoen van Pim Fortuyn. Ads ethische advies luidde zoiets als: this bank ain’t big enough for the both of you; exit Shaha dus. Maar tegelijk zei hij: ‘Mijn commissie mag geen directe bemoeienis met personele zaken hebben’. Ethisch gezien moest Paul zelf maar de overplaatsing en vergoeding van Shaha regelen. Ergo: Ad gedekt, Paul terug in de wind.
	Je zou zeggen, een zelfde wezelachtigheid als Ad in Nederland ook wel ten toon placht te spreiden. Maar ja, valt er eigenlijk wel ethisch bewind te voeren in zo’n situatie? Nog los van het feit dat ethische commissies zelden veel meer doen dan pleisters plakken, wat moet je doen tegen een man die zelf niet alleen aan alle touwtjes trekt, maar ook nog dikke politieke maatjes is met zijn eigen directe chef, George W. Bush, de machtigste man ter wereld? Ad Melkert is inmiddels dan ook afgevloeid naar een of ander ontwikkelingsfonds van de Verenigde Naties. Zonder salarisverhoging, mogen we aannemen.

Cave canem

Jack de Vries is ‘spindoctor’ van het CDA en – je zou bijna zeggen: als zodanig - vertrouweling nummer één van onze minister-president. Zijn ‘core business’ is, zoals NRC Handelsblad onlangs schreef, brandjes blussen en vuurtjes opstoken; het eerste binnenshuis en het laatste buitenshuis. Wat minder verhullend gezegd: in eigen kring muilkorven uitdelen en doofpotten vullen, en buiten de deur verdachtmakingen zaaien en tegenstrevers zwartmaken. Wag the Dog, maar dan zonder humor, en met een zwart calvinistisch randje.
	Jack de Vries zal ongetwijfeld zijn licht hebben opgestoken in de Verenigde Staten. Bijvoorbeeld bij George W. Bush’ pitbull Karl Rove, die heel wat vijanden van zijn broodheer aan de rand van de financiële of geestelijke afgrond heeft gebracht. Of misschien bij Roger Ailes, de campagne-adviseurs van Bush’ vader, die er destijds in slaagde de Democratische presidentskandidaat Dukakis uit te schakelen door hem, als gouverneur van Massachusetts, de verantwoordelijkheid in de schoenen te schuiven voor een verkrachting en een gewapende overval begaan door een gevangene op weekendverlof. Dit in weerwil van het feit dat de wet die zulk verlof mogelijk maakte al bestond voordat Dukakis gouverneur werd, en dat 45 andere staten soortgelijke wetten kenden.
	Jack de Vries is het meesterbrein achter het CDA-campagneonderdeel ‘draaipunt van de dag’: iedere dag werd gehamerd op welk punt PvdA-lijsttrekker Wouter Bos nu weer van mening was veranderd. ‘U draait en bent onbetrouwbaar’: Balkenende zei het, maar Jack de Vries bedacht het. Alle belangrijke CDA-ers kregen iedere dag op hun Blackberry van Jack de Vries te horen wat ‘de partijlijn van de dag’ was. Voorts werden oud-CDA-bewindslieden uitdrukkelijk gemaand zich op geen enkele wijze kritisch uit te laten in de media. ‘Je moet proberen uit te sluiten dat die oude garde zomaar ineens opduikt’, vertelde Jack openhartig in een gastcollege aan Leidse studenten.
	Oud PvdA-voorzitter en hoogleraar politicologie Ruud Koole zat ook bij dat college. Wat vond hij ervan? Schandalig? Onverkwikkelijk? Misselijk makend? De nekslag voor de democratie, of voor de uitingsvrijheid? Nee, Koole vond: ‘Jack de Vries is de beste die er is.’ Geen wonder dat de PvdA de verkiezingen verloor, met een leider die niet weet of hij leider wil zijn, en een voorzitter die de Rottweiler van zijn vijand wil aaien. Om met Louis van Gaal te spreken: is het CDA nu zo vals, of de PvdA zo’n stel doetjes?

Papieren graag

Onlangs was ik in Parijs. Daar vond aan de universiteit net een seminar plaats over de ‘sans-papiers’, een term die in het Frans nog herinnert aan de opstand der ‘sans-culottes’, in revolutionaire tijden. Hoewel soms de indruk wordt gewekt, door media en populistische politici, dat alleen het polderende Nederland worstelt met immigratie- en asielkwesties, ziet men zich in Frankrijk voor vergelijkbare dilemma’s geplaatst. Zoals die van de documentlozen: degenen die geen paspoort hebben en dus praktisch gesproken statenloos zijn. Kleren maken de man, maar papieren de mens.
	Tot chagrijn van de populistische politici kun je deze papierlozen niet zomaar terug bonjouren naar hun land van herkomst. Want je weet niet om welk land het gaat. Of het land in kwestie kan of wil de identiteit van betrokkene niet verifiëren. Wij op onze beurt kunnen moeilijk van vluchtelingen verwachten dat ze hun vlucht aanvangen keurig voorzien van paspoort, visum en stempels, ter inspectie door onze wakkere IND-ambtenaren. Of ter discretie van wie weet welke staatssecretaris nu weer.
	Hoe schrijnend en indringend deze problematiek ook is, nieuw is zij niet. Wel nieuw was, vorig jaar, de bizarre redenering waarmee een populistische immigratieminister het land wijs wilde maken dat een lid van de Tweede Kamer weliswaar Nederlandse nationaliteitspapieren had, maar toch geen Nederlandse was. Resultaat van een en ander: betrokkene verwierf Amerikaanse papieren, en Nederland een internationaal modderfiguur.
	Alsof deze flater nog niet pijnlijk genoeg was, hebben de populistische politici nu nog een derde casus belli verzonnen, in wat we inmidddels de Documentatietwisten kunnen noemen. Na de ongedocumenteerden en de schijngedocumenteerden liggen nu de dubbel gedocumenteerden onder schot. Geen paspoort is erg, maar twee paspoorten nog erger; want wie zegt ons dat hier geen sprake is van een vijfde colonne, of van dubbelspionage? Ziedaar een miljoen potentiële verraders, waaronder notabene de nieuwe staatssecretaris voor immigratie zelf!
	Zoals Fokke en Sukke hierover treffend zeiden: ‘Kader Abdolah, jij hebt nu wel het op één na beste Nederlandse boek geschreven, maar waar ligt jouw loyaliteit??!!’ Ook Bas Heijne reageerde adequaat in NRC Handelsblad: Wilders wijst er terecht op dat de Turkse staat van haar onderdanen ook in het buitenland loyaliteit verwacht, maar tegelijk wil hij in Nederland net zo’n eng nationalisme invoeren als hij bij de Turken verfoeit. Ik zou zeggen: voor Wilders geldt hetzelfde als wat Rita Verdonk aan Ayaan Hirsi Ali verweet – eigenlijk is hij nooit Nederlands geweest.

Sorry!

Veilig Verkeer Nederland is niet echt cool; het is geen club waar je graag mee geassocieerd wil worden. Na een even vergeefse als bespottelijke campagne om de nieuwe naam ‘3VO’ ingang te doen vinden en een klein schandaaltje met een voorzitter die zelf wegens verkeerszonden moest aftreden, probeert de inmidddels weer naar VVN hernaamde organisatie met een nieuw initiatief de volksgunst te herwinnen. Doe mee met de sorry-campagne! 
	Het gebeurt namelijk regelmatig, volgens de VVN, dat we onbedoeld een verkeersregel overtreden. Dan bezorgen we soms een ander hinder en willen we ‘sorry’ zeggen, maar als je in een auto zit, valt dat nog niet mee, aldus de VVN. Om het je als argeloze maar schuldbewuste overtreder wat makkelijker te maken je excuses aan te bieden, heeft de organisatie nu een gebaar verzonnen dat zich even makkelijk laat maken als begrijpen: de opgestoken vlakke hand, palm vooruit. Sorry hoor!
	Nu lijkt het waar dat het vanuit een auto heel moeilijk sorry zeggen is. De moderne auto is een hypercomfortabele en overbekrachtigde capsule die hermetisch van de buitenwereld is afgesloten. Contact met die buitenwereld lijkt niet de bedoeling. De venijnige claxon is sinds jaar en dag het enige officiële communicatiemiddel van de automobilist. Tuut tuut! Uit de weg! – dit is mijn rijbaan, mijn straat, mijn parkeerplaats, om met een ander populair tv-spotje te spreken. Wie een gaspedaal intrapt, wil dat anderen plaats maken. Ongeduld en minachting liggen al symbolisch in de beweging van het ‘intrappen’ besloten; de houding van de automobilist is er zo automatisch al één van agressie.
	Heel goed dus van de VVN dat ze die houding wil corrigeren! Ook die opgestoken hand is in zekere zin goed gekozen. Het is dezelfde hand die al bozig op weg was om midden op het stuur te slaan: Pèèp! Weg jij daar! We hoeven alleen maar die beweging een handlengte of wat door te trekken om in plaats van het ongeduldige ramgebaar het bezwerende sorrygebaar te produceren. Kijk, hier is mijn hand, ik toeter er niet mee! Goed hè?
	In een eerdere column besprak ik ooit het bijzondere wijs- plus middelvingergebaar: een even bizarre als zeitgemäße, door prins Bernhard zelf geïntroduceerde manier om tegelijk ‘respect man’ en ‘fuck you’ te zeggen. Het VVN-gebaar vervolmaakt deze ontwikkeling door eenvoudig álle vingers op te steken. Fuck you! Respect! Sorry! Goed zo! Haha! Zoals de VVN zo treffend zegt: ‘kleine moeite, groot gebaar’.

Wachttijd

Gaat ons nieuwe kabinet een halt toeroepen aan het neoliberale denken? Is het afgelopen met de hegemonie van het individualisme, het hedonisme en het sociaal atomisme? Van Amitai Etzioni, de sociologische inspirator van het gemeenschapsdenken en Balkenendes auctor intellectualis, vernamen we al goedkeurend gemurmel over de wederopstanding van poldergeest en gemeenschapsgevoel in de lage landen. Waar alle drie politieke stuurmannen het gereformeerde rentmeesterschap met de paplepel ingegoten hebben gekregen - ik besprak het al in mijn vorige column – naakt onmiskenbaar een cultuuromslag.
	Het eerste schot voor de boeg kwam, hoe kan het ook anders, van André Rouvoet. De betreffende boeg is, hoe kan het opnieuw anders, die van de abortusboot, figuurlijk gesproken dan. Rouvoet wil de zogenaamde overtijdbehandeling - abortusbehandeling binnen zeventien dagen na het uitblijven van de menstruatie – onder de abortuswet brengen. Consequentie daarvan is dat de vaste ‘bedenktijd’ van vijf dagen die verplicht is voor een normale abortusbehandeling, nu ook gaat gelden voor de overtijdbehandeling. De medische rationale daarvan is dat door verbeterde diagnostiek ook heel vroegere zwangerschappen nu al met zekerheid kunnen worden geconstateerd. De politieke rationale is: dwing iemand die ‘normen en waarden’ wil schenden in ieder geval een bedenktijd van vijf dagen af.
	De suggestie van Rouvoet en de zijnen is dat abortus te vaak een ‘impulshandeling’ is. Maar zijn er in onze hyperconsumentistische samenleving niet talloze impulshandelingen die eerder om een bedenktijd van vijf dagen vragen? Zouden we niet eerst eens een bedenktijd gaan invoeren voor al die zogenaamde impulsaankopen waarmee we onze huizen en onze levens volstouwen? In doorsnee Amerikaanse huizen puilen de kasten uit van de gadgets waarop men een week na aankoop was uitgekeken, naar het schijnt draait de economie daar zelfs min of meer op – zolang er nog kastruimte beschikbaar is. En de volgende logische stap: ook een bedenktijd van vijf dagen voordat we onze impulsaankopen op marktplaats.nl weer te koop mogen zetten! 
	Zo kunnen we een ware revolutie in de samenleving teweeg brengen: de universele bedenktijd. Wat zou bijvoorbeeld vijf dagen bedenktijd op de aandelenbeurs wel niet betekenen? Eeuwig zonde dat Rouvoet zich alleen met jeugd en gezin mag bezighouden. Elders in de samenleving is een veel grotere nood aan bedenktijd. En wedden dat met de brede invoering van maatschappelijke bedenktijd het normen en waarden probleem vanzelf verdwijnt, samen met het neoliberale denken? 
Geheim

Naast de obscene openbaarheid van de eindeloze talkshows en interviews koestert onze nationale politiek twee grote geheimen. Het eerste geheim is dat van Soestdijk. Daar gaat de premier wekelijks te biecht bij de koningin. Jan Peter moet dan zeggen wat hij zich die week had voorgenomen en wat ervan terecht is gekomen. Als dat de koningin voldoende behaagt, mag Jan Peter zonder strafwerk naar huis.
	Sinds kort is er een tweede geheim, dat van Beetsterzwaag. Daar gingen Jan Peter, Wouter en André samen een regeeraccoord bedenken. Onder leiding van oom Herman, die eigenlijk bij de Wereldbank moest werken, maar dat behaagde de koningin nu even niet. De drie jongens gingen wantrouwig en klierend naar binnen, maar onverwacht snel kwamen ze weer naar buiten, als elkaars beste vrienden. Hoe heeft oom Herman hem dat geflikt? 
	Het werd onthuld in de Volkskrant van 10 februari. Daar in Friesland creëerde oom Herman ‘een context’ waarin de drie jongens hun verleden achter zich konden laten, zodat ze ‘bij zichzelf en bij elkaar een diepere laag konden aanboren’. Toen dat eenmaal gebeurde, ‘bleken er niet meer zulke grote verschillen’. Een diepere laag! Welk donker gebied herkennen Jan Peter, Wouter en André in elkaar? Wat hebben zij diep in hun hart gemeen?
	Voor wie de obscene openbaarheid heeft bijgehouden in de populaire media, is dat geen moeilijke vraag. Zo heeft Wouter nu volgens zijn aanhang een lekker kontje, maar toen hij klein was zagen de meisjes hem niet staan. ‘Echt waar, Wouter?’, klinkt het ongelovig. ‘Ja echt, Jan Peter.’ ‘En moest jij ook zo’n strakke scheiding in je haar en zo’n korte broek aan?’ Jan Peter voelt zich weer zes jaar oud. Net als André trouwens, en Wouter. ‘Ik had een bril met van die jampotglazen’, valt André in. ‘Met zo’n breed zwart montuur?’ willen Wouter en Jan Peter weten. Alle drie weten ze nog hoe dat voelde. Hoe moest dat nou als je een meisje wilde kussen? Maar die meisjes wilden dat toch niet, dachten ze destijds alle drie, als ze bijna in slaap vielen in hun stijf ingestopte bedden, voordat ze de volgende ochtend naar de zondagsschool gingen.
	Er is een last van de jongens afgevallen, in Beetsterzwaag. Stiekem kijken ze elkaar tijdens het saaie geleuter van Pauw, Witteman, Polak en Mingelen aan, schalks bijna. Die krijgen ons niet klein, denken ze, want wij, en alleen wij, kennen het geheim van Beetsterzwaag.

Dokmodel

Het dokmodel – een mooie term, die NRC-journalist Maarten Huygen onlangs lanceerde. Hij doelde er specifiek mee op de Amsterdamse bestuurscultuur inzake openbare werken, maar het begrip heeft een bredere toepassing dan hoe men in de hoofdstad de dingen verbeeldt, verbouwt en verrekent.
	Het ‘dokmodel’ is een ludieke naam voor het bekende fenomeen dat bouwprojecten nogal eens hun oorspronkelijke budget ver overschrijden – hoe groter het project, hoe dramatischer de overschrijding. Denk allleen maar aan de Betuwelijn. Een prestigeproject vraagt haast om een flinke, om niet te zeggen prestigieuze budgetoverschrijding. In Amsterdam is men inmiddels gewend de rekeningen te laten oplopen en achteraf zuchtend de portemonnee te trekken. Kost de Noord-Zuidlijn 1,7 miljard in plaats van de ooit geraamde negenhonderd miljoen? Nou ja, soeda, dokken maar: het dokmodel.
	Dat zulke projecten lijden aan een chronisch ‘planningsoptimisme’ is niet zo vreemd. Als de werkelijke kosten al bij het begin helder zouden worden gepresenteerd, zou geen hond er meer aan beginnen. Dat geldt overal ter wereld; denk alleen maar aan de Kanaaltunnel. Al zou je daar iedere twee minuten volbeladen goederen- en personentreinen doorheen jagen, dan nog kom je bij lange na niet uit de kosten. De tunnel moet dan ook zo om het jaar van een faillissement worden gered: het dokmodel.
	Het dokmodel heeft nog een tweede betekenis, die eigenlijk de oorspronkelijke is: het dokmodel van de Amsterdamse Zuidas. Daar wil men auto- en treinverkeer in een ‘dok’ onder de aldaar verrijzende kantorenstapels door laten suizen. Dat vereist, zoals Huygen terecht schrijft, uiterst complex denk- en rekenwerk – bij de architecten en constructeurs, maar meer nog bij de betrokken financiële en juridische planners. Hun bouwwerk is nog geavanceerder en ondoorzichtiger dan de ook al onnavolgbare staal- en betonconstructies van de ingenieurs.
	Zoiets gold ook voor het Bos en Lommerplein in Amsterdam, dat wegens bouwkundige gebreken een half jaar geleden plotsklaps ontruimd moest worden. Uit een uitgebreid rapport blijkt nu dat te ingewikkelde en te ambitieuze constructies onder onvoldoende toezicht in te korte tijd zijn opgetrokken, vooral ook onder druk van marktconforme rendementen en winstverwachtingen. Jammer voor de bewoners en winkeliers die destijds met juichende brochures naar het plein werden gelokt – het lokmodel, zeg maar. En die nu, ook weer via financiële en juridische experts, proberen hun leed gecompenseerd te krijgen – het mokmodel, zeg maar. Zo worden projecten gerealiseerd in onze ‘risicomaatschappij’: lokken, mokken en dokken. De prijs van de vooruitgang, zeg maar.

Goede Raad

Sinds 1 oktober 1531 kent Nederland een Raad van State. Die moest de vorst, toen Karel V, of diens opvolgers, te beginnen met landvoogdes Maria van Hongarije, van advies dienen over ‘les grandz et principaulx affaires et ceux qui concernent l’état conduycte et gouvernement des pais, securite et deffense desdits pays de pardeca’. Ook landvoogd Alva, diverse stadhouders en raadpensionarissen mochten later nog profiteren van de adviezen van de staatsraden. Sinds Thorbecke is de Raad van State adviseur van de regering, en zitten royals als Willem-Alexander en Máxima eigenlijk alleen nog voor de fun in dit gezelschap. 
	Onlangs kwamen de staatsraden in zwaar weer terecht. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde dat Nederland het verbod op martelen en onmenselijk straffen heeft geschonden door een asielzoeker, Salah Sheekh, te willen terugsturen naar het noorden van Somalië. Daar was het, volgens de Nederlandse overheid, voor hem ‘relatief veilig’ – wat niet veel meer wilde zeggen dan dat men het daar niet specifiek op hem had voorzien. De Raad van State volgde deze beleidslijn van de regering, maar het hof in Straatsburg zegt nu eigenlijk dat zowel regering als raad beter zouden moeten weten.
	Vooral pijnlijk voor de raad. Een regering mag, op ideologische gronden, toegeeflijker of strenger zijn in haar beleid, maar de Raad van State wordt geacht afstandelijk en vanuit algemene rechtsbeginselen te oordelen. Bij het toetsen van wetsvoorstellen stelt de raad zich over het algemeen wel zeer kritisch op, maar nu net in vreemdelingenzaken niet. Extra pijnlijk is dat het Europese hof Sheekh vergeeft dat hij, tegen de regels, niet eerst belet had gevraagd bij de Raad van State, maar direct bij de Europese rechter - want bij die Nederlandse raad, zo zegt het hof, heb je toch ‘vrijwel geen kans op succes’.
	Dat is het merkwaardige aan het Nederlandse asielbeleid. Rita Verdonk maakte, in het voetspoor van Pim Fortuyn, ferme taal en harde hand inzake asiel en immigratie tot een populistisch selling point, maar dat beleid is ontworpen door de nette Job Cohen en onderschreven door Nederlands oudste, meest eerbiedwaardige en onpopulistische gezelschap, de Raad van State. Terwijl talloze uitgeprocedeerde asielzoekers zich wanhopig afvragen of zij een ‘schrijnend geval’ zijn, volgens de ‘post-Verdonk norm’ die na een kabinetscrisis haastig is neergeklad, wordt Nederlands asielbeleid door het Europese hof zelf neergezet als schrijnend geval. Hoe komen we hier uit? Goede raad is duur.

Groot gelijk

In zijn Pierre Bayle lezing van afgelopen maand pleitte de sympathieke Princeton-hoogleraar Kwame Anthony Appiah voor een kosmopolitische houding inzake interculturele conflicten. Religie is volgens hem een soort identiteits-versterker: religieuze waarheidsclaims maken andere geschillen, die op zichzelf al reëel en problematisch genoeg zijn, alleen maar erger. Daarom moeten we proberen in het publieke debat ‘iedereen te overtuigen om politieke argumenten niet met controversiële religieuze claims te staven’. 
	Dat is een nette, optimistische visie. Appiah is echter wel realistisch genoeg om te zien dat religieuze claims, die soms ontaarden in religieus fanatisme, vaak voortvloeien uit een ervaring van machteloosheid. Bijvoorbeeld bij de cartoonrellen: de verontwaardiging in grote delen van de moslimwereld berustte niet zozeer op het feit dat de profeet op ongunstige wijze werd afgebeeld, maar op de superieure positie van de Denen, die zelfverzekerd aanboden Iraanse holocaust-spotprenten te zullen afdrukken. De machtigen kunnen zich permitteren groothartig te zijn.
	Dat schept een probleem, hoewel Appiah dit niet als zodanig benoemt. Want wie kan er nog grootmoedig zijn? De onmachtigen zeker niet: grootmoedigheid jegens een onderdrukker is al snel slaafsheid. Maar ook de machtigen niet: grootmoedigheid jegens de onderdrukten is al snel neerbuigend - een aalmoes in plaats van gerechtigheid, een pluim op de eigen hoed, zoals de filosoof Immanuel Kant al terecht schreef over regimes die vrijheid van meningsuiting ‘toestaan’.
	Uitingsvrijheid is een groot goed, maar klinkt vals wanneer zij vanuit de hoogte wordt aangeboden. Ik herinner me nog goed hoe de Amerikaanse rechtsfilosoof Ronald Dworkin in 1994 in de Balie in Amsterdam met veel retorisch pathos aan zijn Soedanese collega Abdullahi Ahmed An-Na’im vroeg: ‘We in America think that freedom of speech is very important. Don’t you agree?’ Wat moest de arme man zeggen? ‘Yes sir, we too, thank you’? Of: ‘No, we Africans reject it as a western invention’? Met de inhoud van de vraag is niets mis, maar toch wordt de toegesprokene door het verholen paternalisme subtiel in de hoek gezet. En ook in het citaat van Appiah betekent ‘iedereen’ natuurlijk eigenlijk ‘jullie, (nog) niet kosmopolieten’.
	Juist de pretentie te spreken vanuit een kosmopolitisch, verlicht standpunt brandmerkt de gesprekspartner impliciet als bekrompen, nationalistisch, of onderontwikkeld. Dat is het ongewild maar inherent vernederende aan het kosmopolitisme. Het preekt, paradoxaal genoeg, voor eigen parochie. Het beste antwoord is nog dat van Mahatma Ghandi die, gevraagd wat hij vond van westerse beschaving, zei: ‘I think that would be a good idea.’

50

Vijftig! – Nee, zo oud ben ik nog niet. Toch een klein feestje: dit is mijn vijftigste column voor EM. Daarom een speciale column, óver de column. Normaal is zulke zelfreferentialiteit een af te raden vorm van amour propre. Bij uitzondering deze keer toch iets over de column en de columnist.

IJdelheid is niet per se een vereiste voor de columnist, al helpt het wel. Je moet het leuk vinden je naam gedrukt te zien staan. En ik moet toegeven dat ik het nog steeds jammer vind dat bij de recente makeover van EM de pasfotootjes boven mijn column zijn gesneuveld.

Fel van leer trekken is ook niet per se nodig – al helpt ook dat wel. Als columnist moet je immers iets pittigs zeggen, vrijmoedig spreken. Dat is je raison d’être. Anderzijds moet je niet vallen voor de verleiding te provoceren louter omwille van de provocatie, louter om spraak te maken.

Te meer omdat tegenwoordig columnisten als een soort oriëntatiepunt zijn gaan dienen voor lezers die door de bomen van alle nieuwsberichten, opiniestukken en achtergrondverhalen het bos niet meer zien. Iets dergelijks geldt voor cabaretiers. Wim Kan, Freek de Jonge, Youp van ’t Hek: allemaal stand-ins voor het verdwenen maatschappelijke houvast.

Ik denk dat een goede column primair een muzikaal gevoel vereist: gevoel voor ritme en harmonie in een tekst, voor frasering, voor maatvastheid maar ook voor rubato. Intro, twee alinea’s doorwerking, wending, finale – als het goed is komen ze allemaal, binnen de vierhonderd woorden die EM mij toestaat, tot klinken.

Gewoonlijk komt de chute op tweederde van de column, nu dus zo’n beetje. Welaan dan: normaal telt een column, volgens de muzikale logica gecomponeerd, vijf alinea’s. Deze keer acht. Dat komt doordat ik bij deze gelegenheid voor iedere alinea precies vijftig woorden heb gebruikt. En acht keer vijftig is vierhonderd!

Een extra grapje is deze keer dat in iedere alinea één keer een buitenlandse term valt, ook weer zo’n middel om een column die X-factor te geven waar iedereen tegenwoordig zo naar snakt. Een beetje gezocht misschien, maar toch heeft iedere column iets nodig dat kan dienen als trait d’union.

Mogelijk schrijf ik, deo volente, nog vijftig columns voor EM. Ik beloof me daarin niet meer als een nieuwe Battus te gedragen en weer gewoon te schrijven over belangrijke zaken. Nog één geintje dan: de eerste letters van de acht alinea’s spellen mijn voornemen nog eens uit: 
nog VIJFTIG EM!!

Laudatio

Onlangs verleende onze universiteit een eredoctoraat aan de Britse historicus Jonathan Israel. Over Israels wetenschappelijke verdiensten niets dan lof. Naast eigen origineel onderzoek in geschiedenis en filosofie schreef hij indrukwekkende overzichtswerken over ontwikkeling en receptie van het Verlichtingsdenken. En speciaal over wat hij noemt de Radicale Verlichting. Centraal in die stroming van zeventiende eeuwse vrijdenkers staat Israels lievelingsfilosoof, de Nederlander Spinoza.
	Van Spinoza kunnen we volgens Israel vooral leren dat de vrijheid van meningsuiting onder geen beding ondergeschikt mag worden gemaakt aan de godsdienstvrijheid. Dat wil zeggen: religie is okee, maar religieuze autoriteit niet. Spinoza heeft hierover inderdaad ‘radicale’ standpunten. Alle kerken zijn erop uit de onwetendheid en lichtgelovigheid van mensen uit te buiten. Geen enkele religieuze organisatie kan een ‘rechtschapen, loffelijke en gerechtvaardigde organisatie’ zijn. 
	Israel is eigenlijk boos op Nederland dat wij het baanbrekende gedachtegoed van radicale filosofen van eigen grond als Spinoza, maar ook Pierre Bayle, hebben verkwanseld. Juist nu kijkt de hele wereld volgens hem naar Nederland om te zien hoe wij hier met het – nu multicultureel getoonzette - conflict tussen uitingsvrijheid en godsdiensvrijheid omgaan. Daarin zouden wij moeten teruggrijpen op ‘de beste, meest relevante elementen’ uit onze eigen Verlichtingstraditie – op Spinoza en Bayle dus.
	Maar die traditie bestaat nu juist niet – ook volgens Israel zelf! Nederland heeft juist een meer pragmatische, op conflictdemping gerichte koers gevolgd. En die koers is uitgezet juist door paternalistische leiders, niet door een vrijmoedige bevolking zelf. Dat is ook niet zo vreemd, aangezien Israel met Spinoza immers betoogt dat ‘de massa’ zich overal en altijd graag door gezagsfiguren laat onderwerpen. En bovendien, voeg ik daaraan toe: als de massa zich in de strijd werpt, dan is dat meestal vanwege honger, blasfemie of corruptie - niet omwille van de uitingsvrijheid, toch in wezen een elitaire deugd die vooral aanslaat bij ‘dissidenten’.
	Er bestaat dus, for better or for worse, geen volkstraditie van uitingsvrijheid waarop Israel zich kan beroepen. Dat hij een eigen, subjectieve voorkeur heeft voor Spinoza is hem van harte gegund – maar dat is een politiek, niet een filosofisch standpunt. Wie een politiek oordeel uitdraagt maar het verkleedt als wetenschappelijke analyse, lijkt eerder op Plato dan op Spinoza en bewijst de vrijheid juist geen dienst. 
	Het is misschien niet aardig iemand die net een eredoctoraat van je eigen faculteit heeft gekregen zo te bekritiseren. Maar per slot handel ik zo, lijkt mij, bij uitstek in de geest van Spinoza. 
Blub

Wouter daalt in de peilingen. Ook Mark doet het niet goed, Gerrit en Rita zijn populairder. Jan Peter zit in de lift. Zestig procent vindt hem betrouwbaar. Zeg eens Ali, neem jij je petje af voor Jan Peter? Mijn petje, nee, daarvoor moet hij eerst respect tonen man. En respect heb ik niet voor jou Jan Peter. Haha, zegt Jan Peter. Haha, zeggen Jeroen en Paul.
	Niet alleen vanwege de kindgerichtheid van de nieuwe canon staat Annie M.G. Schmidt hoog in onze nationale top vijftig. Het is ook omdat onze politici en media zich steeds meer uitdrukken in deze, jawel, Jip en Janneke taal. Klip en klaar. Helder. Duidelijk.
	Maar hoe duidelijker onze politici zich uitdrukken, hoe meer ze hetzelfde gaan zeggen. Woutertje een procentje erbij, Femke een procentje eraf. Allemaal braaf naar het Centraal Planbureau om hun plannen te laten doorrekenen. Wouter, Femke, Mark, allemaal vinden ze het reuze spannend. Gelukkig, ze zijn allemaal geslaagd! Wel zijn ze allemaal een beetje bang voor de peilingen. Maar, zeggen ze dapper, het zijn maar peilingen, het is niet echt. 
	Mijn eigen peilingen zeggen inmiddels iets heel anders. Interactieve websites als stemwijzer en kieskompas maken ons tegenwoordig allemaal tot zelfpeilers. Dag Maurice! – jij kan met pensioen. Hé, GroenLinks geeft geen blieb meer op mijn stemschermpje. Stemwijzer zegt dat Wouter mijn beste vriendje is. Maar kieskompas weet het beter. Mijn kompasnaald wijst klip en klaar, helder en duidelijk, naar de Partij voor de Dieren.
	Ik weet niet zoveel van die partij. Maar ik weet wel dat het Dier symbool staat voor alle wezens en zijnswijzen die lijden onder de levensstijl van ons, zogeheten homo sapiens. Die levensstijl is, inderdaad, ver beneden ieder peil. En is niet, zoals Jean Baudrillard al zei, de terrorist waarvoor wij zo bang zijn eigenlijk alleen degene die de tikkende tijdbom van onze eigen levensstijl voortijdig tot ontploffing brengt? Tijd voor een stem op het dier.
	Ook weet ik dat wij allemaal over zo’n vijftig jaar sterk zullen stijgen in een ander, onnoemelijk veel belangrijker peiling: die van het Nieuw Amsterdams Peil. Als het waterpeil gaat stijgen tot meer dan anderhalve meter boven NAP, verandert tweederde van Nederland in Waterland. Blub blub. Einde verhaal. Klip en klaar. Het water staat ons tot de lippen. Dat zeggen de peilingen – en nu is het wel echt. Petje af voor de politicus die dat tot prioriteit nummer één wil maken.

Bim bam bom

Witte rook. Habemus canon! Twee weken terug presenteerde een commissie onder leiding van de mediëvist Frits van Oostrom haar geesteskind: de canon van Nederland. Wat is eigenlijk een canon? De commissie houdt zich daarover een beetje op de vlakte, maar wat zij zegt komt hier op neer: ‘goudgerande basiskennis’ omtrent cultuur en geschiedenis. Wat willen wij daarover aan de volgende generatie Nederlanders meegeven? Waarover moeten zij kunnen meepraten? Wat willen we dat hen aanspreekt?
	Ik heb ambivalente gevoelens bij een canon. Bij dat woord denk ik in eerste instantie aan Vader Jacob. “Slaapt gij nog?” Misschien verwijst de canon aldus naar slapende of sluimerende kennis, die de commissie bij ons wil wakker schudden. Nog niet zo onwaarschijnlijk, want de canon bezet een ambigue positie tussen weten en geweten, tussen kennis en sluimerend besef. Wie dit sluimerweten wil canoniseren, vraagt al gauw teveel. Zulk weten is door de wenkbrauwen heen wellicht interessanter dan indien scherp op het netvliet geëtst. Een canon bestaat, zullen we maar zeggen, uit alles wat je altijd al moest weten, en nooit durfde te vragen, over Nederland. Of eigenlijk, over de Nederlandse geschiedenis, want bij de kennispolitie zitten altijd vooral historici, en neerlandici. Ach, ook dat is Nederlandse canon. 
	Maar de canon is dus, boven alles, een liedje. Een kinderliedje, want de canon is primair bestemd voor de lagere school. En is inderdaad de canon niet zoiets als een muziekje dat je vroeger ooit als vanzelfsprekend geleerd hebt en dat te pas of te onpas in je hoofd blijft doorjengelen? “Alle klokken luiden! Bim Bam Bom!”, in dat even hypnotiserende als irritante majeur-accoord deuntje dat naar verluidt Salvador Dalí al niet uit zijn hoofd kon krijgen. Ook staat de canon voor de dwang dat we allemaal moeten meezingen en allemaal in de maat blijven. Of ons laten koejoneren door een pianojuf die tergend netjes noten en rusten voorschrijft. “Eén, twee, in de maat, anders wordt de juffrouw kwaad.”
	Tegelijk is dit gejengel en gedreun wel wat je je leven lang bijblijft. En dus wat je bindt. Het in-den-treure hoort net zozeer bij de canon als het majeuraccoord. Bovendien, is niet het belangrijkste aan de canon dat je allemaal in een verschillende stem kunt meezingen? “Alle klokken luiden!” De kunst van de canon is dan vooral, dat iedereen leert op het juiste moment in te vallen, zodat het geheel toch nog klinkt als een soort harmonie. Bim Bam Bom!

De Don (II)

Recht en democratie verzetten zich niet in hun wezen tegen invoering van de sharia, aldus ex-minister Donner vlak voor zijn aftreden. Maar betekent de mogelijkheid van een democratische invoering van de sharia nu dat we een daadwerkelijk streven daarnaar lijdelijk zouden moeten ondergaan? Nee natuurlijk, zei De Don tegen de Kamer. Het getuigt van de vervreemding die in de Nederlandse politiek en media is ontstaan dat dit beeld wel op de een of andere wijze heeft kunnen postvatten
	Tegelijk zei Donner wel tegen Geert Wilders, in reactie op diens verwijt dat de minister te laconiek doet over de mogelijkheid van sharia-wetgeving in Nederland: ‘Ik ben het volstrekt met u eens dat wij tot de laatste snik moeten vechten om de introductie van bepaalde ideeën tegen te houden.’ Ideeën dus zoals sharia-wetgeving, of wat voor religieus fundamentalisme dan ook. Donner voegde daar aan toe: ‘Daar moeten wij onze democratische mogelijkheden voor gebruiken. Ik vind dat wij er juist over moeten praten.’
	Hier ligt de kern van het probleem. Kunnen we ‘tot de laatste snik vechten’, maar daarbij binnen de grenzen van de democratie blijven? De liberale denkers Joseph Schumpeter en Isaiah Berlin stuitten al eerder op hetzelfde dilemma, door hen samengevat als: ‘Een beschaafd mens onderscheidt zich van een barbaar door zich de relativiteit van de eigen overtuigingen bewust te zijn, en daar toch tot zijn laatste snik voor te vechten.’ Een mooie, paradoxale formulering, want vechten we niet alleen tot onze laatste snik voor overtuigingen als we vinden dat die niet relatief zijn? 
	Het dilemma is dus: vechten we voor onze overtuigingen, of voor het bewustzijn van de relativiteit van die overtuigingen? Dat wil zeggen, voeren we een inhoudelijk gevecht over rechtsstaat versus sharia, of een ‘meta-gevecht’ over dat iedereen de relativiteit van de eigen overtuigingen moet accepteren? Donner impliceert het laatste, Wilders het eerste. De vraag is echter of deze twee ‘in laatste instantie’, de instantie waarover per slot ook Donner sprak, niet samenvallen. Net zoals de democratische rechtsstaat op democratische wijze kan worden afgeschaft, moet zij wellicht ooit op ondemocratische wijze worden gered. 
	De beste manier om die weg te vermijden is, op democratische wijze fundamentalistische tendenzen de wind uit de zeilen te nemen. In beide ultieme scenario’s, de ondemocratische redding en de democratische voorzorg, spelen recht en grondwet niet meer dan een afgeleide rol. Dat is wellicht ook wat De Don in het gewraakte interview bedoelde te zeggen.

De Don (1)

Minister Donner is afgetreden – zoals ik in mijn vorige column had voorspeld. Okee, het was niet de lokroep van de studeerkamer maar de Schipholbrand en de verkiezingen die hem tot deze stap brachten, maar toch. Voorspeld is voorspeld! Wel jammer, want het was een goede minister, en een van de weinige intellectuelen in de Haagse politiek (de andere twee zijn Femke Halsema en Cees Veerman). Maar ook jammer omdat de minister net een boeiende discussie had geëntameerd over democratie en recht in relatie tot de sharia. Te zijner ministeriële nagedachtenis een korte feuilleton over deze kwestie, in twee afleveringen.
	Kan de democratie de rechtsstaat in gevaar brengen? Deze oude vraag werd onlangs in Nederland weer actueel door Donners uitspraken over een mogelijke democratische invoering van de sharia. Kan een minister van justitie zomaar filosoferen over het einde van de democratische rechtsstaat, een einde dat zelfs ‘morgen’ zou kunnen komen? Is het recht zo zwak dat de rechtsstaat op ieder willekeurig moment kan worden vervangen door een sharia-systeem, als een meerderheid dit wil?
	Natuurlijk is het antwoord op die laatste vraag: nee. Commentatoren hebben er terecht op gewezen dat de Nederlandse rechtsstaat met handen en voeten is gebonden aan internationale verdragen, dat er allerlei vormen en gradaties van sharia-wetgeving bestaan waaronder maar weinig draconische, en dat een meerderheid van de Nederlandse moslims niet op wat voor shariawetgeving dan ook zit te wachten.
	Toch - en dat verklaart de verwarring die Donners bespiegeling teweeg bracht - kan het antwoord ook ‘ja’ luiden. Ja, het is mogelijk om op democratische wijze de democratie af te schaffen. De grondwet is uiteindelijk een symbool, niets anders dan een weerschijn van de volkswil, en in die zin eigenlijk een lege huls, een fopspeen. Verder raken pogingen om te verhinderen dat de grondwet ooit zal worden veranderd, bijvoorbeeld door een verbod daarop in de grondwet zelf vast te leggen, of door het ventileren van enige gedachte in die richting strafbaar te stellen, zelf al gauw in conflict met fundamentele rechten. Zulke pogingen zijn dus met zichzelf strijdig. Het zou een hele heisa zijn, maar mocht ooit een grote meerderheid van de Nederlanders van mening raken dat het wenselijk is om enige vorm van op de sharia gebaseerde moraal rechtens afdwingbaar te maken, dan is moeilijk aan te geven hoe, maar ook waarom, recht of democratie zich daartegen zou moeten verzetten.
	Wordt vervolgd

Troonrede

Dan, landgenoten, de sector van het onderwijs. In een radicale breuk met dertig jaar verwaarlozing willen wij dit jaar nu eens tegen het onderwijs zeggen: ‘At your service…!’ De regering betreurt de decennialange afbraak van het onderwijs op alle niveaus. Zo kan het niet langer. Het moet afgelopen zijn met de absurde situatie dat wij een veel kleiner deel van het nationaal inkomen uitgeven aan onderwijs dan andere koninkrijken. Rijken waarmee wij als Nederland Kennisland menen te moeten concurreren. 
Om te beginnen wordt mitsdien het budget voor lager, middelbaar én hoger onderwijs onmiddellijk verdubbeld. Salarissen van onderwijzend personeel worden met onmiddellijke ingang opgetrokken tot wat leden van de Raad van Toezicht van onderwijsinstellingen gemiddeld verdienen; de bezoldiging van zulke toezichthouders wordt daarentegen gehalveerd. 
Het kabinet is verder voornemens weer degelijk de Nederlandse taal te laten onderwijzen aan scholieren en studenten, zodat die weer een kofschip herkennen wanneer ze er een tegenkomen. Naast het Microsoft- en MTV-Engels waar we wel niet meer vanaf zullen komen, zouden we graag zien dat onze jeugd fatsoenlijk Duits, Frans of Spaans leert lezen. Latijn misschien zelfs. Dubbelstudies worden bevorderd in plaats van ontmoedigd. En natuurlijk gaan we wetenschappelijke artikelen en boeken voortaan schrijven, lezen en becommentariëren, in plaats van ze aan moeizaam samengestelde commissies te verstrekken zodat deze ze kunnen tabelleren, ranken en afvinken.
	Daarnaast schaffen we een aantal zinloze bureaucratische maatregelen af. Zo houden met op met dat malle circus van visitaties, die geld verslinden maar weinig bruikbare informatie opleveren. Hetzelfde geldt voor onderzoekprogramma’s en -scholen. De Sovjet-Unie is ten gronde gegaan aan haar bizarre vijfjarenplannen, dus waarom zouden wij ons wetenschappelijk onderzoek op die leest blijven schoeien? Ook in de papierversnipperaar gaan de leerrechten, die immers alleen waren uitgevonden om een alweer afgetreden staatssecretaris aan een speeldingetje te helpen. En natuurlijk ook de MUB, per slot een vorm van verlichte despotie. Niemand is blij met decanale almacht, de vermoeide decanen zelf al het minst.
	Tenslotte nog dit, landgenoten. Dit MP is zozeer bewogen door deze passage uit zijn eigen troonrede dat hij besloten heeft weer terug te keren naar zijn oude stek, het hoogleraarschap aan de VU. Ook vice-MP Donner keert weer terug naar de studeerkamers van de Raad van State. De volgende regering wordt vriendelijk doch dringend verzocht deze onderwijsparagraaf uit de Troonrede integraal uit te voeren.
	Beatrix, dr. h.c. Acad. Lugd. Bat.

Koning zonder kroon

Het begint als een ijl geluid, tastend, smekend eigenlijk; maar al snel verandert de muziek in een stuwende reggaebeat, en de bijna jammerende zang in een nauwelijks verstaanbare, maar watervlugge stroom van – ja, van wat? Reggae? Rap? Gebed? De voorzanger ziet er in alle opzichten uit alsof hij in een synagoge klaarstaat om de Thora te reciteren: baard, bril, yarmulke en zwarte lange kleren typisch voor de Chassidische jood. En in zekere zin doet hij dat ook: zijn tekst is religieus, maar zijn achtergrond is een knetterende en scheurende reggae- en rockband. De zanger is Matisyahu, zijn ritme is meeslepend, zijn verschijning even traditioneel als revolutionair, en zijn boodschap even ketters als vroom. 
	Bij dit tafereel van Lowlands 2006 moest ik een paar keer met mijn ogen knipperen. Wat gebeurde hier? Rap en reggae zijn er in soorten en maten, maar deze performance onttrok zich aan ieder kader – muzikaal, maar ook cultureel, religieus, artistiek. De bandleden zien eruit alsof ze gisteren uit een 24-uurs restaurant in de Joods-Oekraïense buurt van New York City zijn gerecruteerd, vers uit de nightshift. Matisyahu zelf lijkt Bob Marley gereïncarneerd in het lichaam van de orthodoxe neef van Woody Allen. Luister even mee:
What’s this feeling? 
My love will rip a hole in the ceiling 
I give myself to you now from the essence of my being 
And I sing to my God songs of love and healing 
I want Mashiach now, time we start revealing 
Nu volgt een instrumentaal stuk, en in meeslepende gitaarsoli zien we de kleine man eerst heen en weer wiebelen, en vervolgens omhoog en omlaag veren, letterlijk alsof zijn eigen lied hem beweegt – even later stuitert, draait en roteert hij over het podium, stijf maar vrolijk, orthodox joods maar van God los. Matisyahu lijkt wel een sjamaan met een verlegen glimlach, overgeleverd aan kunstzinnige krachten, in een heilige dienst die een belofte zonder dwang uitdraagt. 
	‘Koning zonder kroon’, toepasselijker kan het nummer niet heten. Matisyahu is tegelijk koning en nar, dienaar en breker van de joodse wet. Wie nog een intercultureel icoon zocht, hoeft niet verder te zoeken. Deze Amerikaanse muzikant verbeeldt, verklankt en belichaamt alles wat strijdende culturen van elkaar verlangen, maar nooit durven te vragen. Het gaat misschien wat ver om te zeggen dat de multiculturele Messias is gearriveerd. Maar op zijn minst hebben we zijn voorprogramma mogen aanschouwen.