(Z)onder toezicht
augustus 2003

De kosmos kent vier elementen: water, lucht, aarde en vuur. Toch? Fout,  die tijd is voorbij. Ons tegenwoordig kwartet bestaat uit water, geld, electriciteit en gas. En anders dan bijvoorbeeld de oude Grieken of de middeleeuwers heersen wij zelf over die elementen. Dachten wij althans. De recente praktijk is anders. Het ene jaar stromen de miljarden ‘meevallers’ binnen, nu dreigen megabezuinigingen. Jarenlangen vloeien de rivieren over, nu is het kurkdroog en moeten we de zeewering open zetten. De gasmarkt is geliberaliseerd, maar voor lekken en explosies acht niemand zich verantwoordelijk. En in zowat een kwart van Noord-Amerika valt de stroom zomaar uit, waarom weet of zegt niemand. Van een ministroomcrash in Nederland bleek de oorzaak zelfs geheim, want dat is inmiddels ‘marktgevoelige informatie’.
	Jawel, zo gaat dat: onze moderne vier elementen staan niet meer onder goddelijk gezag of staatsbestuur, maar onder de ‘tucht van de markt’. Maar wie bepaalt eigenlijk de spelregels en de grenzen van dat vrije krachtenspel van de markt? Politici en bestuurders soms? Vergeet het maar. Zij weten het zelf ook niet meer, en doen daarom liever aan visitatie, benchmarking en auditing, dan aan het formuleren van een eigen inhoudelijke visie. Dat wil zeggen: ze kijken hoe het elders gaat, of ze vragen anderen hoe die het doen. In plaats van inzicht zijn we daarom tegenwoordig gezegend met toezicht. 
	Ook voor de universiteiten! Daar heten de toezichthouders visitatiecommissie, NWO of onderzoekschool. Goed, visitaties kun je nog zien als uitdrukking van een ‘beroepscode’, een interne kwaliteitsnorm dus. Maar al gauw is ook dat weer te ‘soft’ en klinkt de roep om ‘hardere’ criteria. Wat die zijn? Geen idee, maar zeker is dat ze door nog weer ‘objectievere’ – dat wil zeggen verder verwijderde – toezichtsinstanties zullen worden geformuleerd. Idem met de onderzoekscholen. Daar moet nu namelijk weer een – internationale, dus goede – keuringsdienst van waren overheen, want zijn we nog wel lean and mean?
	Het probleem is niet zozeer dat zulke keurders, en metakeurders, dom zijn of slecht. Maar wel maar dat dit keuringsproces nooit eindigt. Het oordeel moet immer strenger, de criteria altijd scherper. En het belangrijkste: dit onverzadigbare toezicht verdringt, ja, verbant het eigen inzicht. Dat is geen courant artikel meer, verdrongen door de obsessie met het toezicht door abstracte anderen. De universiteit, in haar diverse geledingen, zou zich wat zelfbewuster moeten opstellen en een eigen opvatting kenbaar moeten maken over aard en doel van wetenschappelijk werk. De leidraad daarbij: minder toezicht, meer inzicht.

De topmannen laten weer van zich horen!
september 2003 

Begin september promoveerde Joggli Meihuizen aan de Universiteit van Amsterdam op Noodzakelijk kwaad, een proefschrift over de bestraffing van economische collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij laat pijnlijk nauwkeurig zien hoe de topmannen daarbij de dans ontsprongen. Zij werden immers, door het Haagse establishment, ‘onmisbaar geacht voor de wederopbouw’. Of ze het nu goed doen of fout, topmannen zijn onmisbaar. In ieder geval, dat vinden zij zelf en degenen waarmee zij verkeren vinden het ook.
	De obsessie met topmensen keert periodiek terug. Een kleine dertig jaar later, in de jaren zeventig, sloeg de angst voor nivellering toe. Den Uyl zou, met zijn ‘spreiding van inkomen, kennis en macht’, een trieste middelmaat als norm stellen. Het land zou naar de bliksem gaan wegens gebrek aan toptalent dat zich van de grauwe massa kon onderscheiden.
	Nu zijn we weer bijna dertig jaar verder – je zou bijna denken dat het een generatiekwestie is. Topondernemers incasseren bonussen, opties en gouden handdrukken. Zij zijn immers onmisbaar –  nogmaals, of zij het nu goed doen of slecht. Voormalige topambtenaren laten hun toko verzelfstandigen en hun eerste daad van ondernemingszin is de verhoging van het eigen salaris. Zij hebben nu immers een marktwaarde.
	Zo moet het ook aan de universiteiten! Vinden althans elf hoogleraren die werden geïnterviewd door NRC Handelsblad van 6 september. Onder de kop ‘Nederland wordt steeds dommer’ maakt dit Nederlands elftal gewag van een ‘intellectuele ondergang van de universiteit’. Gelijk het voetbalelftal hadden sommige intellectuele Seedorfs en de Boers reeds de wijk genomen naar het beter betalende buitenland. Uit het verhaal bleek overigens niet zozeer dat de Nederlandse universiteiten het slecht doen. Eerder was het zo dat de top-elf zichzelf gewoon te goed vond voor dit intellectuele kikkerland. Eén van hen meldde zelfs dat aan zijn Engelse (ex-)universiteit niet alleen publicaties je ranking bepalen, ook de geldwaarde van je binnengesleepte grants wordt in de academische AEX verdisconteerd. Allemaal top.
	Opgelucht zag ik op de voorpagina van Folia, het Amsterdamse zusterblad van EM, staatssecretaris Nijs zeggen: ‘Ik verwacht van iedere student een bijdrage aan de samenleving’. Gelukkig, de excellentie had geen last van marktgekte; zij waardeert maatschappelijk engagement. Maar een blik binnenin leerde mij wat deze bewindsvrouw werkelijk had gezegd: ‘Ik verwacht van iedereen een bijdrage aan de economische groei’. En let op, dit gaat betekenen dat er ook binnen de universiteiten meer topmensen zullen worden gevraagd, natuurlijk tegen ‘marktconforme’ beloning. De werkvloer vindt dat misschien niet leuk. Maar ja, de nieuwe toppers zullen onmisbaar worden geacht voor de academische wederopbouw.

Stank voor dank
oktober 2003 

De rel rondom de rol van het Verwey-Jonker Instituut in het integratie-onderzoek heeft veel weg van een dorpsrel, maar zij heeft toch in een aantal opzichten ook een bredere strekking. Een dorpsrel is het, omdat hij in wezen berust op kinnesinne van tweederangs politici als Ali Lazrak van de SP en Ayaan Hirsi Ali van de VVD tegen een vermeend (groen)links ‘onderzoeksestablishment’, aangevoerd door bijvoorbeeld Jan Willem Duyvendak (voorheen EUR) en Han Entzinger (thans EUR). 
Personen met een agenda die hiermee spoort, hebben hier vervolgens bij aangehaakt. Dat zijn enerzijds critici die menen dat er een te grote verstrengeling bestaat tussen beleidsmakers en beleidsonderzoekers, wat een verkeerde erfenis van het ‘poldermodel’ zou zijn. Anderzijds horen we liberale ideologen van de marktsamenleving, die vinden dat er veel te weinig ‘onafhankelijk’ toezicht is op vorming en uitvoering van beleid, of dat nu van de overheid uitgaat of van verzelfstandigde of geprivatiseerde organen. Deze beide stromingen vinden elkaar in de kritiek van ‘belangenverstrengeling’.
Dit leidde sommigen tot de bizarre conclusie dat het onderzoek beter had kunnen worden uitgevoerd door een instituut dat onbekend is met de materie, de immigratieproblematiek dus. Dat begint te lijken op de Verenigde Staten, waar men in het beruchte proces tegen O.J. Simpson nog maar net twaalf juryleden kon vinden die niet van O.J. gehoord hadden. Terecht vermoedde (voormalig) Verwey-Jonker directeur Duyvendak dat zijn instituut juist mede was gekozen omdat zij ‘in de marge’ van het integratie-onderzoek stond: niet echt erbinnen, maar ook niet echt erbuiten. Dat is dus precies zoals het zou moeten.
Maar anderzijds wordt het ‘probleem’ ook veroorzaakt door de wijze waarop de overheid zelf, de afgelopen decennia, het wetenschappelijk onderzoek heeft hervormd. Zij ontneemt de universiteiten geld en geeft dat aan NWO, waar onderzoekers dan moeten concurreren om geld te krijgen voor onderzoeksprojecten. In de sfeer van de maatschappijwetenschappen betreffen veel van die projecten nu eenmaal beleidsonderzoek in opdracht van de overheid. Geen wonder dat er zo een ‘onderzoeksestablishment’ ontstaat dat succesvol is in de werving van opdrachten. 
En inderdaad wringt er hier iets: dit succes boekt men enerzijds gewoon door goed onderzoek, maar anderzijds wellicht ook door te weinig distantie tot de materie. Dat is een reëel probleem, dat bijvoorbeeld ook speelt in de discussie over advocaten die optreden als rechter-plaatsvervanger. Maar in ieder geval in de academische wereld is dit een probleem dat mede is gecreëerd door het brandende verlangen van het bestuur naar ‘beleidsrelevant’ en ‘excellent’ onderzoek. Om dat aan onderzoekers, en juist de goede, tegen te werpen, is dom en kortzichtig.

Utopie
november 2003 

 ‘Als je nou kon meten hoeveel iemand zich inspant, vergelijkend dan…’
‘Wat heeft dat nou voor nut, te weten of iedereen ‘s avonds even moe is?’
‘Ja, stel nou utopisch hè, dat je direct, in iemands hersens zijn inspanning zou kunnen meten, dan kun je objectief vergelijken.’
‘Maar moet je dan niet ook vaststellen of de één iets maatschappelijks nuttigs heeft gedaan, bijvoorbeeld, en een ander alleen maar voor zichzelf…?’
‘Nou dan zou je bijvoorbeeld een norm kunnen vaststellen, een gemiddelde, zeg nul komma zeventig dat dan iedereen moet halen …’
‘Dan krijg je natuurlijk dat iemand die zo halverwege de dag onder die norm zit, dat die dan allemaal onzindingen gaat doen om toch aan dat gemiddelde te komen…’
‘Praktisch is het lastig ja, maar utopisch zou zoiets toch misschien kunnen…’
‘Zou je dan niet eigenlijk voor iedereen apart moeten vaststellen wat een redelijke inspanning is, is dat niet eerlijker?’
‘Ja, dan krijg je eigenlijk weer juist een linkse versie van zo’n systeem, dat is grappig.’
	Dat is weer eens wat anders dan al die wezenloze mobiele gesprekken! Deze bedachtzame dialoog ving ik laatst op in de sneltrein naar Amsterdam, zo tussen Schiedam en Delft,  gevoerd door twee jongens van pakweg drieentwintig, op de bank achter mij dus zien kon ik ze niet. Dat maakt zo’n gesprek nog leuker.
	Het begin van de conversatie had ik gemist, maar kennelijk ging het over beloning naar prestatie, of iets in die geest. Deze dialoog heeft al een oude geschiedenis. Ook Marx worstelde al met de vraag naar de waarde van een produkt. Zo wordt toegevoegde waarde bepaald door de hoeveelheid arbeid die in een produkt zit, maar, moet je iemand die snel werkt nu meer betalen, of juist minder? Dat soort kwesties.
	Ook ons landsbestuur wil graag meten en afrekenen, maar of men daar goed over nagedacht heeft lijkt de vraag. Er moeten prestatiecontracten gesloten bijvoorbeeld met justitie en politie, maar zullen die niet allerlei onzin bekeuringen gaan schrijven en flutzaken aanbrengen om maar hun targets te halen? Zo had de recherchechef van een Utrechtse wijk laatst een probleem, want er was even geen geweld geweest, en nu kon hij zijn quotum geweldsverdachten niet leveren aan justitie. De Amsterdamse korpschef Kuiper zegt ronduit in de krant dat minister Remkes’ instructies aan de politie in deze kant noch wal raken.
	Ontmoedigend dat wij zulk landsbestuur hebben. Maar bemoedigend dat in de trein over zulke dingen nog wel serieus wordt nagedacht.

Zero tolerance
december 2003 

Ik woon in Amterdam. Daar heb je een mooie historische binnenstad, zelfingenomen grachtengordelbewoners, en relatief niet zoveel problemen in buurten en wijken. In Rotterdam werk ik. Deze stad heeft het een stuk moeilijker. Hier word je preventief gefouilleerd, niet alleen bij stadion of uitgaansbuurt, en straks krijg je misschien geen woning meer als je te arm of te onhollands bent. 
Vanwaar dit verschil? In Amsterdam weten ze het wel. De politie heeft er daar flink de wind onder! Trots meldde het gezag dat in de maand november 3000 keer kordaat was ingegrepen. Dat is niet niks. En dat terwijl journalistiek onderzoek net nog bevestigd had wat iedereen reeds lang weet: agenten zitten meer achter een bureau, of thuis, dan dat ze op straat ‘boeven vangen’. 
Welke boeven waren er ondanks dit schrijnend gebrek aan mankracht nochtans in de kraag gevat, gearresteerd, op heterdaad betrapt, voorgeleid, en misschien zelfs veroordeeld en opgeborgen? Waren dat de verantwoordelijken voor de criminele afrekeningen, die de laatste jaren steeds meer gewoon op straat plaatsvinden? Grote frauders of huisjesmelkers? Kutmarokkaantjes? Voetbalhooligans? Plegers van openbaar geweld? Verkrachters, dieven, oplichters? 
Niets van dat alles. Op heterdaad betrapt waren drieduizend fietsers. Waren die misschien dronken, agressief, vernielzuchtig? Peerden ze hem na een bankroof, of een daad van zinloos geweld? Welnee, veel erger: ze fietsten zonder licht. Gelukkig had de politie deze asociale elementen bijtijds in de kraag gevat, voordat deze rot zich verder in de maatschappij kon invreten. Zou dat nu het nieuwe veiligheidsbeleid van de stad zijn?
Dit lijkt misschien flauw. Heeft immers niet iedereen weleens na aanhouding tegen de verbaliserende dienders gezegd: ‘Hebben jullie niets beter te doen?’ Toch is er meer aan de hand, zoals mag blijken uit de nieuwjaarstoespraken die de politiebazen het begin van dit jaar hielden. Korpschef Kuiper slaagde erin om onder het kopje ‘Verloedering,’ toch geen gering onderwerp, als eerste onderwerp te melden dat in 2002 maar liefst 4000 verbalen waren opgemaakt tegen, jawel, fietsers in de Leidsestraat. Burgemeester Cohen spoorde in het Concertgebouw zijn (Amsterdam-zuid) toehoorders aan om, nee maar, ‘niet door de Leidsestraat te fietsen, niet door rood te rijden met de fiets en de fietsverlichting te controleren.’
De volgende nieuwjaarstoespraken komen er alweer aan. Let op mensen, ook daarin zullen de Amsterdamse gezagsdragers weer trots hun zero tolerance standpunt ventileren. In die mooie stad zijn niet de armen en de buitenlanders het kind van die rekening maar – ik zeg het wethouder en burgemeester toch maar even na – die kutfietsers. 

Ménage à trois
januari 2004 

In mijn vorige column deed ik een voorspelling: de Amsterdamse gezagsdragers zouden hun nieuwjaarstoespraken weer aangrijpen om hun onderdanen te kapittelen over hun misdragingen ter fietse. Burgers zonder achterlicht zouden eens te meer aan de schandpaal worden genageld. Hebben de plaatselijke equivalenten van Dickerdack, Bulle Bas en Dorknoper deze voorspelling inderdaad waargemaakt?
	Burgemeester Cohen moet ik deze keer vrijpleiten. In zijn speech prijst hij vooral burgerinitiatieven aan die het straatfatsoen bevorderen. Zoals in de Indische buurt, waar men T-shirts met het opschrift Hallo Buuf schijnt uit te delen. Maar misschien heeft men in het Amsterdamse een heimelijke taakverdeling afgesproken omtrent het fietsgebeuren. Want de beide andere hoeders van gemeentefatsoen die ik vorige keer noemde, kwamen met hele bijzondere nieuwjaarsverrassingen uit de bus.
Om niet te zeggen bizarre, zoals politiebaas Kuiper. Al langer beoefent zijn korps het ‘tegenhouden’ van misdaad. Dat wil zeggen, of een maatregel werkt vindt men belangrijker dan de vraag naar de rechtmatigheid ervan. In een kerstinterview met NRC Handelsblad onthult Kuiper zijn nieuwste politionele strategie, onder de kop: “Gordel om? Das recht? Jij mag Amsterdam in!” Even drie keer lezen. Nochtans, de korpschef wil echt dat iedereen netjes zijn haar kamt en zijn achterbak opruimt, alvorens in de hoofdstad belet te vragen. Via duizenden camera’s – let op, die hangen er al! – wil Kuiper ons in de smiezen houden: “Het is net als vissen, je gooit een net uit en kijkt wat je vangt.” Niet opsporen maar opvoeden, vat de krant dit samen. En dat moeten we letterlijk nemen: Kuiper blijkt zelfs van mening dat de houding van fietsers ‘erger aan het gezag van de overheid zaagt dan de georganiseerde misdaad.’ I shit you not. 
De politie gaat dus ‘tegenhouden’ en ‘opvoeden’, maar, wie houdt de politie tegen? Dat vroeg ook wethouder Oudkerk zich af, der Dritte im Bunde. Deze dignitaris werd tegengehouden door een geuniformeerde onderdaan van voornoemde korpschef, omdat hij – jawel – zonder achterlicht fietste. Hij slikte de bekeuring, maar werd boos toen de diender hem belerend ging aanspreken op zijn vermeende voorbeeldfunctie. Oudkerk meende, terecht lijkt mij, dat de politie moet opsporen, niet opvoeden, preken of dassen. Even later werd hij alweer tegengehouden, nu door de gemeentelijke internetbeheerder en door nep-Mata Hari Heleen van Royen. Nu weet heel Nederland dat bij Oudkerk gordel en das niet helemaal recht zitten. Wat zal de hoofdcommissaris daarvan zeggen? Dat kan haast niet missen: Jij mag Amsterdam niet meer in!

Abort, retry, ignore?
februari 2004 

Laatst moest ik een ‘camera-ready’ manuscript aanleveren. Dan moet je alles precies zo printen als het uiteindelijk in druk zal verschijnen. Dat is altijd gedoe. Computer en printer doen niet wat ik wil. Dus ik vervloek dagen achtereen apparaten en programmatuur, en geef net als iedereen uiteindelijk de schuld aan het vreselijke Word, het akelige Microsoft en de treurige Bill Gates.
Ook dacht ik weer eens met weemoed terug, zoals iedereen, aan het mooie Wordperfect, van vijftien jaar terug. Een raar programma, maar je begreep het tenminste. En, zo leek het, het begreep jou. Bovenal had het dat mooie ‘onderwaterscherm,’ waarin je precies kon zien wat er fout ging en waar. Als een instant-therapeut kreeg je een blik in het verborgen innerlijk van het systeem, je zag wat er mis was, en met wat eenvoudige ingrepen was de patiënt weer boven Jan.
	Toch heeft diezelfde Bill Gates het meest menselijke, filosofische programma aller computertijden bedacht: MS-DOS. Die prestatie drong overigens pas laat tot mij door. Jarenlang dacht ik, zoals iedereen, dat MS-DOS, net als Windows later, een rotsysteem was: middelmatig, vol met bugs en niet bedacht op menselijk gebruik. Allemaal waar, maar toch had het één functie die alles weer goedmaakt. Die diende zich alleen op ongelegen momenten aan, maar goed, dat is wel zo educatief.
	Zo’n moment was bijvoorbeeld als je floppy niet leesbaar meer bleek. Dan verscheen een onvriendelijke foutmelding, gevolgd door een even eenvoudig als frustrerend keuzemenu: ‘abort, retry, ignore?’ Frustrerend, want doorgaans hielp geen van die drie. Met ‘abort’ gaf je het op, ‘retry’ probeerde opnieuw wat net ook al niet lukte, en het mysterieuze ‘ignore’ (wat eigenlijk?) had meestal hetzelfde resultaat als ‘retry’, namelijk geen. 
	Pas veel later begreep ik dat dit bizarre menu mij geen praktische, maar een existentiële vraag voorlegde – hetzelfde onontkoombare trilemma dat de socioloog Albert Hirschmann samenvatte als ‘exit, voice or loyalty’. Welbeschouwd is dat het universele repertoire van mogelijke reacties op weerstand of tegenslag. Exit/abort: weet je wat, laat ook maar zitten. Voice/retry: actie! gewoon nog eens proberen! En loyalty/ignore: doe alsof er zonet niet iets misging – psychologisch de meest interessante keuze, een soort ‘doe net of je gek bent.’
	Bill Gates ziet graag Word, Outlook, of Powerpoint als zijn geschenk aan de mensheid, maar zijn enige werkelijk belangrijke gift zijn deze drie hypnotiserende woorden met hun verwijtende vraagteken: abort, retry, ignore? Want even denk je: mijn computer begrijpt mij. Hij kijkt in mijn onderwaterscherm.

Centraal Station
maart 2004 

“Atocha, zona cero” stond in het weekend na de aanslagen van 311 op de voorpagina van El País, het NRC Handelsblad van Spanje. Het stijlvolle Atocha-station, dicht bij het Madrileense centrum, als ground zero van – ja, van wat? Van Madrid, natuurlijk. Van Spanje? Ja, natuurlijk ook: in alle grote steden gingen mensen de straat op in protest, bij elkaar zowat een kwart van de hele bevolking. Maar eigenlijk ook van Europa. Zoals ook elders in El País werd opgemerkt, was dit hoogstwaarschijnlijk niet zozeer de laatste stuiptrekking van de ETA in Spanje, als wel het eerste levensteken (of beter doodsteken) van Al Qaeda in Europa.
Hoe hierop te reageren? Het is begrijpelijk dat miljoenen Spanjaarden op straat protesteerden tegen zulke terreur, maar eigenlijk hadden ze hierbij nog de ‘oude’ vijand in hun hoofd. Hoewel de extremisten van de ETA allang de voeling kwijt zijn met het volk, in Spanje maar ook in Baskenland zelf, kunnen leiders en woordvoerders van zo’n organisatie moeilijk volhouden dat ze niets met de volkswil te maken hebben. En althans in naam heeft de ETA nog politieke doelstellingen.
Al Qaeda heeft dat allemaal niet: geen aanspreekbare leiding, geen politieke doelstellingen en geen band met een volk. Het wil geen natie stichten en geen zelfbeschikking eisen. Het vraagt niet om erkenning. Het pronkt niet met legers en kerncentrales. Zelfs heeft het geen platvloerse geostrategische belangen te verdedigen. Het is een antimoderne beweging, die de vijand van de moderniteit met zijn eigen wapens bestrijdt: vliegtuigen om gebouwen aan te vallen en mobiele telefoons om bommen te laten ontploffen. 
Verharding dreigt van alle kanten. Meer beveiliging, minder vrijheden, minder tolerantie. Us versus them – in wezen wat president Bush al zei bij de oorlog tegen Irak: wie niet voor ons is, is tegen ons. Ook in het publieke debat zal dat wellicht gaan gebeuren. Rechts en links, verlichtingsfundamentalisten en multiculturalisten bezwijken makkelijk voor de verleiding van ‘duidelijke’ en ‘harde’ standpunten, en maken elkaar als het even kan voor rotte vis uit. Met name de zelfbenoemde liberale opinieleiders reageren als door hun wesp gestoken bij de suggestie dat hun harde woorden tot radicalisering onder moslimjongeren leiden. 
Zo krijgen de fundamentalisten juist hun zin. Hun strategie is verdeeldheid zaaien en zo anderen infecteren met hun eigen extremisme. Meer dan ooit is er nu behoefte aan de traditionele – maar de laatste jaren zo verguisde – Nederlandse gematigdheid. Dus niet: van achterlijkheid naar Verlichting, maar: van ground zero naar common ground.

Lectori salutem?
april 2004 

Krisis in het onderwijs! begrijp ik uit een tweetal berichten in EM. Landelijk nieuws zelfs werd het alarm over cyberfraude bij tentamens. Ging het vroeger om priegelige briefjes in de wc-stortbak, tegenwoordig kunnen studenten realtime de halve wereld raadplegen via mobieltje, messagewatch of palmtop. Tentamenopdracht van de toekomst: bedenk relevante Google-zoektermen, en evalueer de betrouwbaarheid en validiteit van uw search results. Anderzijds, misschien komen we dankzij het cyberspieken toch nog af van de akelige multiple choice-tentamens, typische voorbeelden van wat de filosoof Michel Foucault ‘gouvernementaliteit’ noemde. Immers, intensief kleinschalig onderwijs en open vragen zijn google- en sms-proof. 
	De andere actuele onderwijszorg betrof niet het moreel van studenten maar dat van docenten. De moderne academische ratrace – of in goed Nederlands: ‘ren je rot!’ – zou hen ertoe verleiden onderzoek te verkiezen boven onderwijs. Inderdaad, als je beroemd en gelauwerd wilt worden in je vak, dan zijn publicaties belangrijker dan colleges. Geen twijfel mogelijk. En dan zwijg ik nog over ego-parafernalia als congresreisjes en keynote speaker invitaties in het belangrijke buitenland. Onderwijs daarentegen is altijd op dezelfde plek, saaie zaaltjes die het qua kick echt afleggen tegen zulke transatlantische bedevaart.
	Terecht benadrukken studenten daarom het belang van onderwijs. Toch onderschrijf ik niet het pleidooi van Kayvan Kian en Geert Koster, in de vorige EM, voor een ‘onderwijsprofessor’. Hun idee is dat je als docent meer eer kunt inleggen met onderwijs wanneer je daarmee een professoraat zou kunnen verdienen. Die gedachte is op zichzelf niet onzinnig. Sterker nog, vroeger bestond er precies zo’n soort functie, lector geheten – Latijn voor ‘lezer’ dus, in Engeland kennen ze nog steeds de Reader, beide een soort hoogleraar zonder promotiebevoegdheid. Eind jaren zeventig stierf deze een zachte dood, maar herrees hier zo’n tien jaar geleden weer als ‘hoofddocent’, van wie overigens meer management- dan onderwijsinspanningen worden verwacht.
	De idee van een ‘onderwijsprof’ bevordert de loskoppeling van onderwijs en onderzoek, een tendens die juist bestreden zou moeten worden. Het is een verkeerd middel voor een goed doel. Dat goede doel is bevorderen dat docenten eer kunnen en willen inleggen met onderwijs, in plaats van als ‘lesboer’ door het leven te moeten gaan. Het verkeerde middel is de reputatie van het lesgeven op te vijzelen via een professoraat, althans de hoop daarop. Het speelt in op ijdelheid of geldelijk gewin, in het slechtste geval beide. Belangrijker echter is de intrinsieke onderwijsmotivatie van de wetenschappelijke staf. Op het gevaar af iets heel conservatiefs te zeggen: virtue is its own reward. 

Fabeltjesland
mei 2004 

Dezer dagen spreekt eurocommissaris en ‘topliberaal’ Frits Bolkestein aan onze universiteit de tiende Mandeville-lezing uit. De in Holland geboren Engelse denker Bernard Mandeville wilde in 1714 met zijn ‘Fabel van de bijen’ illustreren hoe een mooie gemeenschap oprijst uit individuele wezens die nijver alleen hun eigenbelang navliegen. Even kijken hoe het er nu voor staat in liberaal fabeltjesland, aan de hand van twee nieuwsfeiten.
Onlangs werd bekend dat Irakezen in Amerikaanse gevangenschap worden vernederd en mishandeld, om niet te zeggen gemarteld. President Bush noemde dit on-Amerikaans en zei dat deze praktijken ‘niet systematisch’ waren. Stel je even voor dat de oorlog in Irak nog aan de gang was en dat vergelijkbare beelden zouden opduiken van Irakese militairen die Amerikaanse gevangenen zo behandelden. Westerse leiders zouden uit hun vel springen van verontwaardiging en laatdunkend spreken van ‘barbaarse praktijken’ en een ‘achterlijke cultuur’. Irakese officials die de mishandelingen ‘on-Irakees’ zouden noemen, zouden als belachelijk worden afgeschilderd.
Maar het is nog erger. De Amerikaanse journalist Sydney Blumenthal schreef in de Volkskrant dat zijn regering bezig is een ‘nieuwe Goelag’ te creëren: een mondiaal netwerk van geheime gevangenissen die God noch gebod kennen, in naam der liberale veiligheid en vrijheid natuurlijk. Ook meldt Blumenthal dat een aanzienlijk deel van het (post-)oorlogswerk, geheel in liberale stijl, is ‘uitbesteed’ aan particuliere firma’s, zoals destijds eigenlijk onze eigen kaapvaart. Deze nieuwe huurlingen, die noch onder de Irakese wet noch onder de tucht van het Amerikaanse leger vallen, moeten de ‘hearts and minds’ van de Irakezen veroveren. Leve het export-product ‘liberale beginselen’!
Nog een berichtje van het front. Zo’n vijfduizend Fransen vallen ten prooi aan gemene sluipmoordenaars, ieder jaar weer. Verantwoordelijk hier zijn niet lafhartige anti-westerse terroristen, maar het fijne stof dat afkomstig is van autoverkeer in de grote steden. Samen met muterende virussen en bacteriën vormt het fijne stof misschien wel de grootste moderne bedreiging voor de volksgezondheid, maar de aanpak ervan vlot niet zo erg. Die is namelijk ‘pijnlijk voor de autolobby’. Fijn stof komt niet in de krant van Fabeltjesland, de vijfduizend doden per jaar ook niet. Wel de verhoging van de benzineprijs. Of boze VVD-stemmers die het ‘kwartje van Kok’ terugeisen.
Hoe zorgwekkend is dit alles? Die vraag is te beantwoorden met een eenvoudige rekensom: hoe groot deel is het deel van de economie, vooral in de Verenigde Staten, dat direct of indirect rust op de defensie- en de autoindustrie? Reken, huiver en concludeer: de fabel van de bijen is een sprookje van moeder de Gans.

Make me over
juni 2004

Zeven maasjaren zijn voorbij. Reflecteren aan het water is nu blindstaren op beton. Mijn faculteit, die van filosofie, moest terug naar de campus. Moest, ja, want van heimwee had niemand last. Het gebouwtje aan de Maas, waar wij eerst zaten, was onpraktisch maar sfeervol, duur maar bijzonder, eigenzinnig maar bovengemiddeld. Filosofie terug naar de campus, dat voelt als Asterix en de Galliërs die worden ingekwartierd in kamp Petitbonum, bij de Romeinen. 
En dat is vooral een kwestie van landschap, eerder nog dan van wetenschap. Rotterdam is al jaren de stad van leefbaar, maar de EUR doet daaraan niet mee. De Woudestein campus blijft als vanouds: een monument van verkeerd begrepen functionalisme, van betonrot en zichtpest, een treurig stemmende verstening van het oubollige motto: “90% transpiratie, 10 procent inspiratie”. 
Onze campus is misschien nog niet puur slooprijp, maar wel toe aan een fikse makeover. Om te beginnen natuurlijk alle auto’s eraf; de campus blikvrij is wel het minste. In plaats van de autogoten komen dan grachten, kanaaltjes, met water, vissen en reigers. Universiteitbestuurders op uw snoepreisjes naar grote voorbeelden, Oxford, Cambridge, Harvard of Stanford, let ook eens op hoe de boel er daar bijligt, de vormgeving van het terrein, de stemming van de omgeving, in plaats van alleen op de status, de rankings en de diners.
Over snoepen gesproken, de belangrijkste aanwinst voor onze campus wordt iets unieks, als het aan mij ligt: een smulbos. Dit is een van de vrolijkste uitkomsten van de vaak grimmige discussie over het multiculturalisme. Allochtonen, zo wordt gezegd, willen maar niet het bos in, recreëren. Zomaar wandelen is er niet bij – zij missen node iets eetbaars, iets plukbaars, iets dat de zinnen verzet en meer prikkelt dan louter bomen en gras en zuivere lucht. Vijgen, noten en bessen, bramen en geurige kruiden, dát is wat eraan scheelt.
Universiteit met de meeste allochtone studenten van heel Nederland, dit is wat u te doen staat: maak van minstens een kwart van de campus een smulbos, als het even kan ook met een tropische kas, daarin groeien pas echt lekkere dingen – maar met mooie Hollandse fruitbomen komen we ook al een eind. Maak van Woudesteen een Woudenbos, een plek om van te smullen, waar je wilt toeven, niet het hazepad kiezen. En nog een bonus: je zult zien hoeveel gasten uit binnen-en buitenland, geleerden zowel als studenten, opeens maar wat graag Rotterdam zullen willen bezoeken. Zwart of wit, ze zullen beamen: Rotterdam, daar pluk je vijgebladen en appels, en smul je van kennis.