Columns Gijs van Oenen 

in Erasmus Magazine 2005-2006

online op www2.eur.nl/fw/law/columns.htm

De hand van God  (29 juni 2006)  Over de nuttige overtreding op het WK 

Veilig  (15 juni 2006)   De samenleving wenst beveiliging tegen het eigen verval  

Bestaat niet!  (1 juni 2006)  De onbestaanbare metafysica van Rita Verdonk en de Ahold-topmannen 

Gifbeker  (18 mei 2006)  Hoe het conservatieve denken het graf in te prijzen

Vals alarm  (27 april 2006)  Blazen moslims de boel op? Of zien we ze vliegen?

Lux   (6 april 2006)  LuxVoor staat op. LuxWat?

Volksfront  (23 maart 2006)  Waarom zijn er geen uitzinnige linkse straatfeesten en triomfmarsen?

Praatjes  (9 maart 2006)  Ontstemde zakenmannen gaan weer de (gemeente)politiek in

Speeluurtje  (22 februari 2006)  De Nationale Conventie: freubelen met Alexander Pechtold

Opzij!  (8 februari 2006)   Hé jullie vrouwen en daklozen, wel meedoen aan de ratrace hoor!

Liever niet (25 januari 2006)  De overbelasting door onze keuzevrijheid

Ethiekprof  (11 januari 2006)  "Ethiekprof grijpt koorknaap"

De bron  (15 december 2005)  Over de Diesrede en hoe bronnen te raadplegen

Beetje dom  (30 november 2005)  De Rotterdamse rector-magnificus rijdt een scheve schaats

Kaartlezen (16 november 2005)   De nieuwe Kenniskaart van het ministerie van Onderwijs

Emotioneel zwerfvuil (2 november 2005)   Een jaar na de moord op Theo van Gogh

Mr. King  (19 oktober 2005)  Katrina is voorbij, maar de discriminatie nog niet

Vinex   (5 oktober 2005)  Over gelukszoeken in Nederlands nieuwste woonwijken

New Orleans  (22 september 2005)  Na de storm

Ithaca (8 september 2005) Over werkelijkheid en fictie op mythisch gebied

Op reis  (25 augustus 2005)  Op zoek naar de oorsprong van de westerse beschaving

De hand van God

Om de finale van het WK te bereiken, zullen er weer heel wat zogeheten nuttige overtredingen worden gemaakt. Die akelige term blijft onverbrekelijk verbonden aan de opkomst van het betaalde voetbal. Waar betaald wordt, wordt afgerekend, uitgedeeld en geïncasseerd. Stoere jongens, ferme knapen.
	Nu zult u zeggen: ook in het amateurvoetbal ging, en gaat nog steeds, geregeld ‘de beuk erin’. Ook daar werden en worden rotschoppen uitgedeeld. Uit frustratie, uit onkunde, of om de klassenstrijd verder uit te vechten. Allemaal voorbeelden van wat je zinloos geweld zou kunnen noemen. Zinloos in positieve zin dan: er zit geen speciale bedoeling achter, het is meer uit gewoonte of traditie. Het hoort bij het spel.
	De nuttige overtreding is anders. Hij bedoelt juist het spel te frusteren. De nuttige overtreding is vaak fysiek niet gemeen: eventjes vasthouden, op de tenen staan, een Schwalbe. De nuttige overtredingenmaker weet dat hij het niet moet doen, maar doet het toch. Hij is corrupt, een pleger van zinvol geweld.
	De enige uitzondering – zeg ik even terzijde - was Maradona’s historische handsbal tegen Engeland, op het WK van 1986. Een geniale inval, en eigenlijk ook een geval van klassenstrijd – poëtische gerechtigheid dus, door hem terecht ‘la mano de Dios’ genoemd.
	Kunnen we nog iets doen tegen de nuttige overtreding? Of liever eigenlijk nog, tegen alle overtredingen? Onze huidige bondscoach, San Marco, stelde ooit voor om in plaats van met één, met twee scheidsrechters te spelen. Dat lijkt mij de verkeerde kant op gedacht. We hebben niet méér toezicht nodig, maar minder. Mijn voorstel – dat ik een jaar of vier geleden al eens in EM deed – is veel eenvoudiger: schaf de scheidsrechter af!
	Een tijdjelang zal dat wel gedoe geven: ruzie, herrie en waarschijnlijk zelfs geweld. Misschien veranderen voetballers structureel in een soort moderne gladiatoren. Als iedereen dat leuk vindt, dan moet dat maar. Maar het is ook denkbaar dat de voetballers, en ook het publiek, het geweld na een tijdje helemaal niet meer zo leuk vinden. Dan gaan ze zich misschien bezinnen: zouden we niet eenvoudig zelf de regels kunnen handhaven? Weer gewoon onderling grenzen stellen en bewaken? Het kan best, als je maar wil. Eigenlijk weet iedereen wel wat er mag en hoe het hoort. Verder is het alleen een kwestie van je ernaar willen gedragen.
	De fluit, dat ben je zelf. De rest ligt in de hand van God.

Column van 29 juni 2006

Veilig

Geloof het of niet, maar de term ‘veiligheid’ die tegenwoordig in zulke schrille termen bijna ieder politiek debat beheerst, sloeg tot nog zo’n dertig jaar terug uitsluitend op bescherming van de bevolking tegen nucleaire straling, bommen of kerncentrales dus. Pas midden jaren zeventig doemt ‘veiligheid’ voor het eerst op in de betekenis van bescherming tegen bedreigingen door de eigen maatschappij, of zelfs de eigen overheid. Vanaf midden jaren tachtig leven we in een steeds punitiever Nederland, waarin ‘maatschappelijke veiligheid’ een normaal begrip is geworden. De maatschappij, de burger, vraagt tegenwoordig bovenal bescherming tegen zichzelf.
            Belangrijkste oorzaak hiervan is dat we tegenwoordig de zorg voor een beschaafde sociale omgang zien als iets dat we niet meer zelf produceren of in eigen hand hebben. Tegenwoordig besteden we die zorg uit. Anderen worden verantwoordelijk gehouden voor de beteugeling van (gepercipieerde) dreigingen. De burger stelt justitie, politie, bestuur, toezichthouder of gemeente aansprakelijk. Op hun beurt hebben die de burger te gemakkelijk de vrije hand gegeven in zijn maatschappelijk handelen. Het traditionele model van een regentesk land waarin op grote schaal magistratelijk wordt gedoogd, is al te snel ingeruild voor een liberaal model waarin maximale individuele vrijheid beteugeld zou worden door strikte regels en strenge straffen.
            De grote vraag voor politie, justitie, maar ook voor alle politieke partijen, is daarom: willen we deze trend keren, of juist erbij aansluiten? Gaan we preventief te werk door zelfbeperkende vermogens te bevorderen, of repressief door normoverschrijding te bedreigen met strenge straffen?
            Ik denk dat we in dit kader drie soorten burgers moeten gaan onderscheiden. Zij die tot zelfbeperking bereid en in staat zijn, zij die dat niet kunnen of willen, en zij die daarbij hulp behoeven. De laatste groep noem ik ‘bijstandsgerechtigden’: zij kennen de regels en normen eigenlijk donders goed, maar hebben politie en justitie nodig om hen daaraan te herinneren. De eerste groep noem ik ‘gedoogwaardigen’. Zij bewaken uit zichzelf al de normen en gedijen beter bij gedogen dan bij strikte handhaving. Degenen die niet kunnen, moeten kunnen rekenen op ‘bijscholing’, desnoods met ‘drang’. Alleen voor hen die echt niet willen tenslotte, past de dwang die de nieuwe punitieve samenleving tot algemene norm lijkt te willen verheffen.
            Hopelijk kunnen we zo de term ‘veiligheid’ weer terugdringen tot zijn oorspronkelijke, beperkte betekenis, waarin de maatschappij alleen nog tegen radioactief verval hoeft te worden beveiligd, en niet tegen de uitstraling van haar eigen onwil, onvrede of onvermogen. 

Column van 15 juni 2006

Bestaat niet!

Metafysische onderwerpen houden meestal maar weinig mensen bezig. Hooguit een paar vakfilosofen buigen zich over de aard van de werkelijkheid, respectievelijk de kenbaarheid daarvan. Meestal is dat saai, een enkele keer geestig, zoals in de wise-crack van de postmoderne denker Stanley Fish over het bestaan van uitingsvrijheid: ‘there’s no such thing as free speech, and it’s a good thing too.’
	Dinsdag 18 mei echter leek heel Nederland in de ban geraakt van een metafysisch vraagstuk. Een vraagstuk opgeworpen door wel de minst metafysische persoon in de Nederlandse politiek, Rita Verdonk: moeten we - ‘vooralsnog’! – aannemen dat Ayaan Hirsi Ali nooit Nederlandse is geworden? En dus dat zij nog gewoon, ja, wat eigenlijk, is? Somalische? De Somalische regering kunnen we het niet vragen, zei Rita nog laconiek. Want ook die lijdt aan een metafysisch gebrek: zij bestaat niet.
	Een verbijsterde Tweede Kamer vroeg Verdonk wat dit nu concreet betekende: was Ayaan nu op dit moment Nederlandse, of niet? Zo nee, dan kon zij helemaal geen parlementslid zijn. En was het parlement, met maar 149 leden, zelf misschien illegaal, al jarenlang. Na enkele uren aandringen zei de minister opeens: natuurlijk is Ayaan nu Nederlandse. Toen was de verbijstering compleet: Ayaan was zowel niet als wel Nederlandse. Kon de minister iets aan deze netelige situatie doen? Het antwoord was alweer: ja en nee. Of, onder druk van de Kamer: nee, maar ik ga het toch doen. Ook wel: de ruimte daarvoor zie ik niet, maar ik ga hem wel gebruiken.
	De nieuwe metafysische belangstelling beperkt zich niet tot de politiek. Ongeveer tegelijkertijd stonden voormalige topmannen van Albert Heijn voor de rechter wegens vergelijkbare metafysiche vergrijpen. Waren bepaalde buitenlandse ondernemingen eigendom van AH? Ja, stond op sommige door hen ondertekende papieren. Nee, stond op andere papieren, die ook door hen waren ondertekend, gelijktijdig nog wel. 
	Noch de minister, noch de AH-topmannen lijken zich te schamen voor hun metafysische dwalingen. Zij lijken er eerder trots op te zijn en stappen parmantig voort, ‘als een haan die stront aan zijn poten heeft’, zoals de oude Albert Heijn zelf beeldend zei over zijn nu gevallen topman. Zij verkrachten de werkelijkheid om bestuurlijke daadkracht te tonen. Althans, zolang als dit financieel of electoraal gewin oplevert. Zijn dit nu de mensen die Nederland er weer bovenop gaan helpen? Ik begin me – vooralsnog – af te vragen of Nederland nog wel bestaat.

Column van 1 juni 2006

Prikkelend

Vorige maand werd de Socrates wisselbeker voor ‘het meest prikkelende filosofieboek van 2005’ toegekend aan Andreas Kinneging, oerconservatief hoogleraar rechtsfilosofie te Leiden. Toen wist ik het zeker: het conservatisme is op zijn retour. De jury hoopte wellicht een moedige en controversiële daad te stellen, maar bereikt juist het tegendeel. 
	De hele conservatieve revival was sowieso fake. Dat links aan ideeënarmoede lijdt, het zij toegegeven. Maar het nieuwe conservatisme heeft daar bitter weinig tegenover kunnen stellen. De pretentieuze Burke Stichting blies hoog van de toren, maar kwam zelf tot niets. Wel raakte zij in diskrediet toen bleek dat zij geld had aangenomen van het farmaceuticaconcern Pfizer. Het bestuur stapte op en directeur Bart Jan Spruyt sloot zich aan bij de rabiate Geert Wilders. Alleen in het ruziemaker weten de conservatieven zo in het voetspoor van Pim Fortuyn te treden.
	Wat heeft het conservatieve denken ons gebracht? Een kleine greep. Paul Cliteur, Kinnegings directe collega in Leiden, transformeerde van liberale, onorthodox-burgerlijke en niet ongeestige rechtsfilosoof tot een arrogante mediaverschijning die het net ontdekte linkse establishment er iedere week van langs gaf. Afshin Ellian, ook al van de Leidse rechtsfilosofie, is een moedige, intelligente man, maar hij heeft zijn potentieel zinnige kritiek op links multiculturalisme laten verzanden in drammerij en ranzige tirades tegen linkse politici. 
	En nu wordt dan dus het ‘nieuwe Leidse denken’ bedacht met de Socrates-prijs voor het meest prikkelende filosofieboek. Kinnegings Geografie van goed en kwaad  is goed geschreven, maar bijzonder oubollig. De boodschap is even eenvoudig als onorigineel: de mens, toch al geneigd tot het kwade, is met de moderniteit helemaal het spoor bijster geraakt en heeft de krachten van chaos, dissonantie en ontbinding vrij spel gegeven. Wat moeten we daartegen doen? Welnu: de zuiverende lucht van de grote geesten van weleer inademen, grote denkers uit de geschiedenis, liefst de oude Grieken. Hoe ouder hoe beter. 
	Op zich is het al merkwaardig dat een boek zonder enige pretentie van originaliteit een filosofische prijs wint. Maar nog eigenaardiger is de juryopvatting dat dit het meest prikkelende filosofieboek zou zijn. Een werkelijk conservatief betoog bedoelt helemaal niet prikkelend te zijn! Prikkeling is juist de moderne vloek, die leidt tot ‘chaos, dissonantie en ontbinding’. Vandaar mijn zekerheid dat de toekenning van de Socrates-prijs het begin van het einde van het nieuwe conservatisme betekent: zodra het conservatisme als prikkelend wordt beschouwd, is haar einde nabij. 

Column van 18 mei 2006

Mannetje

Een vliegtuig met onheilsboodschap: dat is het hedendaagse schrikbeeld bij uitstek. Ten tijde van de Bijlmerramp zagen we Rob Oudkerk van de enquetecommissie op begrafenistoon aan een benauwde luchthavenbeambte voorhouden: ‘Dus in het vliegtuig zaten ook: cartridges?’. Doodse stilte. Ja, cartridges. Maar naar later bleek waren dat geen patroonhouders voor machinegeweren maar gewoon tonercassettes voor fotokopieerapparaten. Verder werd onlangs een Spaans vliegtuig aan de grond gezet omdat een passagier met een bom zou hebben gedreigd. Het bleek een Spaanse zakenman die zijn buurman en de stewardess trots had ingelicht over zijn handelswaar, ‘bombas de alta presión’ – geen zwaar kaliber bommen, maar gewoon Spaans voor hogedrukpompen.
	In Het Oost-Indisch Kampsyndroom herinnert Rudy Kousbroek zich de strips uit zijn jeugd met de toenmalige onheilspiloten, die van de as-mogendheden. De heldhaftige piloot Buck Danny bond de strijd aan met vijandelijke vliegtuigjes, onveranderlijk bevolkt door naargeestig grijnzende gele mannetjes die behalve bommen ook een bedreigende boodschap meevoerden, vervat in een tekstwolkje dat hun hun valse gele bekjes ontsprong. Rare, onheilspellende Japanse tekens, die vast en zeker de ondergang van het westen of de superioriteit van het Japanse ras overbrachten. 
	Kousbroek echter is het Japans machtig en vertaalt de spreuk voor ons, lezers. Hoe luidt de onheilsprofetie van het geniepige mannetje? Hij zegt: ‘Het inlichten van de garenmaatschappij’. Een verrassende boodschap! Kousbroek weet hem nog te duiden ook. ‘Leven wij niet in een maatschappij van halve garen, en zijn wij voor onze inlichtingen niet afhankelijk van publicaties als de strips van Buck Danny?’
	Aan deze spraakverwarringen moest ik denken bij het huidige gekrakeel over welke onheilsboodschap de islam voor het westen in petto zou hebben. Sinds 11 september overschaduwt het beeld van een onheilsvlucht iedere discussie over de boodschap van de islam. Volgens Ayaan Hirsi Ali zegt het islam-mannetje: ‘Akelige goddeloze westerlingen, ik bombardeer jullie terug naar het stenen tijdperk!’ Maar volgens de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft Hirsi Ali het mannetje helemaal verkeerd verstaan, en zegt hij eigenlijk: ‘Laat ik maar eens in het westen gaan landen, want mijn radicale brandstof begint op te raken’. 
	Hirsi Ali spreekt van Chamberlain en van de Wereldvreemde Raad voor het Regeringsbeleid. Wat haar betreft moet het moslimmannetje uit de lucht worden geschoten, voordat hij zijn bestemming bereikt. De Raad zegt dat we beter nog iets langer op zijn boodschap kunnen studeren. Dat laatste lijkt mij ook een beter plan.

Column van 27 april 2006

Lux

Een nieuwe lente, een nieuw geluid. Hier is LuxVoor, een platfom van twintig- en dertigers dat het vadsige Nederland wil wakker schudden. LuxWat? Het vinnige pamflet van dit clubje net- en flexwerkers met hogere opleiding is nog geen drie weken oud, maar toch al weer vergeten. Vooruit dan maar even, voordat ze definitief op de mestvaalt van de geschiedenis zijn beland, samen met de Burke stichting. LuxWat? 
	Lux is tegen is inactiviteit, verstarring en verlamming; en voor flexibiliteit, participatie en dynamiek. Haast gretig verwijzen de jonge uitslovers naar de dreiging uit China, India en de VS. Nee, niet meer de dreiging van het communisme, de atoombom, of het imperialisme, maar die van de gretige, zelfbewuste, goedkope, keiharde werkers die overal op aarde uit de eieren van het globale kapitalisme kruipen.
	De nieuwe waarden gaan niet meer over milieu, democratie, of armoede. Ook niet meer over solidariteit of rentmeesterschap. Of zelfs maar gewoon over seks, drugs of religie. Allemaal oud nieuws, het soort dat in NRC Handelsblad staat en niet in Metro of Spits. Lux is de ideologie voorbij, zoals de PvdA de arbeider voorbij is. 
	De boodschap van de nieuwe Lucieden luidt eenvoudig: aanpakken! Mee met de internationale concurrentieslag, niet de boot van het globale kapitalisme missen. Ambtelijke traagheid en politieke compromissen, yak! Het kan allemaal veel sneller en zakelijker. Gewoon bij elkaar gaan zitten, even afstemmen, flink doorpakken en hup, het is voor elkaar. Snel, doeltreffend, onsentimenteel. De blow job is niet meer voorbehouden aan schoolplein of busbank, maar geldt nu ook als model voor het openbaar bestuur.
	Het grote doel van Lux is een ‘tweestromenland’: een vooruitstrevende tegenover een behoudende partij. Die laatste bestaat uit de lijntrekkers, de onwilligen en de arbeiddschuwen, kortom die vreselijke inactieven: futloze achterblijvers en non-valeurs, sauriërs uit een tijd dat het leven nog om geluk en ontspanning draaide. Zij mogen bij de partij van de slappelingen, de PvdAchterblijvers zeg maar.
	LuxVoor stelt NiksVoor, maar hun boodschap heeft allang ingang gevonden. Vijf jaar geleden al vonden de voorzitters van nagenoeg alle politieke jongerenorganisaties elkaar in een ferm standpunt ‘tegen het gedogen’. Links of rechts, deed er niet toe, als er maar niet meer getreuzeld of gedoogd werd. Trouwens, ook het Centraal Planbureau zegt dat er meer verdiend, sterker bezuinigd, en harder en langer gewerkt moet gaan worden. Welkom in de 21ste eeuw: alle verloven zijn ingetrokken. 

VK 18 maart 2006. www.luxvoor.nl
CPB VK 18 maart 2006.

Column van 6 april 2006

Spook

Een spook waart door de Nederlandse gemeenten, sinds de verkiezingen van 7 maart. Het spook van de linkse meerderheid. Nog nauwelijks bekomen van hun forse verkiezingswinst zien de linkse partijen het spook boven hun gemeentelijke muren verschijnen, als ware het de geest van Hamlets vader boven de muren van Elsinore. Net als het spook van Shakespeare spreekt het hen even gebiedend als onheilspellend toe: ‘remember me!’ 
Gedenk mij! In de jaren zeventig was dit de droom van progressieve partijen: een ‘volksfront’, een eensgezinde coalitie van alles wat links was. In de zakelijke jaren tachtig en negentig verflauwde die droom tot een vage herinnering. Nu zou de droom kunnen worden verwerkelijkt, maar in plaats van linkse triomfmarsen en uitzinnige straatfeesten zien we linkse leiders zuinig benadrukken dat ze ‘niets willen uitsluiten’, dat wil zeggen de route naar rechts openhouden. 
Hoe vreemd toch! In bijna alle grotere gemeenten zou thans een links meerderheidscollege gevormd kunnen worden, maar in het post-paarse Nederland doet de gedachte van een linkse meerderheid bij sociaal-democratisch links vooral het klamme angstzweet uitbreken. Nog liever loopt de moderne arbeiderspartij het zoveelste blauwtje bij de christendemocratische middenpartij, of misschien zelfs weer een ‘paarsje’ met de rechtse rakkers uit Naarden en Wassenaar, dan dat zij zich in een links avontuur stort. Hoe komt dat? 
Het antwoord, blijkens de verkiezingsanalyses, is even simpel als ontnuchterend: de PvdA is geen partij meer voor links. Burger, sloeber, admiraal, Wouter stemmen ze allemaal. Arm en rijk kiest gelijkelijk PvdA. Stemt er dan geen enkele groep meer typisch ‘rood’? Jawel, maar dat zijn niet de arbeiders of de studenten. Het zijn nu de allochtonen en de senioren die hun heil zoeken bij de nazaten van Joop den Uyl. En voor die nazaten geldt niet meer als ideaal ‘de arbeid te bevrijden’, maar juist om iedereen, tot aan de laatste vrouw en allochtoon aan toe, in het arbeidsregime in te lijven.
Misschien was dit wel het geniale masterplan achter Mark Rutte’s op het eerste gezicht botte en volledig mislukte campagnestrategie. Misschien bedoelde de nieuwe VVD-leider wel om de kiezers in de armen van de PvdA te drijven en daarmee het spook van de linkse meerderheid weer door het linkse kamp te laten waren. Zo kan hij laten zien dat de sociaal-democratische leiders de idee van het volksfront zullen verloochenen, ook wanneer de reële mogelijkheid daarvoor zich aandient. Dan heeft rechts toch nog de verkiezingen gewonnen.

Column van 23 maart 2006

Praatjesmaken

Gestemd op 7 maart? In NRC Handelsblad verscheen als opmaat een boeiende beschouwing over de verzakelijking van de gemeentepolitiek: politiek wordt ondernemerschap. Net als enkele jaren terug in Rotterdam gingen nu in Nijmegen zakenlieden zich tegen de politiek aan bemoeien. Net als in Rotterdam had men daar schoon genoeg van wat men ‘Havana aan de Waal’ noemt, rode terreur in het gemeentehuis. In de hedendaagse kiemcel van revolutionaire activiteit, de businesslounge van in dit geval het NEC voetbalstadion, zijn plannen gesmeed om de socialistische drammers te dwarsbomen voordat zij goudeerlijke ondermers een nieuwe poot kunnen uitdraaien of hun SUV’s de toegang tot de stad ontzeggen.
	Als eerste moest het verkiezingsprogramma van de partij van de ondernemers, het CDA, eraan geloven. ‘Geen kiezer leest dat. Mensen denken in statements, oneliners.’ Ook andere voetbalwijsheden deden hun intrede in de Nijmeegse gemeentepolitiek, zoals de transfer. Men kaapte een talentvol raadslid weg bij een concurrerende groepering, de Stadspartij. Die neemt gewoon haar stemmers mee, want, zo zegt zij, die stemmen op haar, niet op een partij. 
	Architect van deze op voelbalondernemersleest geschoeide innovatie is een als commerciële strateeg omschreven hoogleraar e-marketing aan de faculteit der bedrijfskunde hier aan de EUR. Die ‘ziet een politieke campagne als het verkopen van een product’, zegt de fractievoorzitter van het christendemocratisch ondernemerdom. Niet toevallig staat deze strateeg ook in de etalage van de Speakers Academy, een soort uitzendbureau voor hedendaagse sofisten. Ook daar heeft men ingezien dat opinievorming van een prijskaartje kan worden voorzien en ‘in de markt gezet’.
	Oprichter van de S.A., geen fijngevoelige afkorting, is Albert de Booij, eertijds student filosofie aan de EUR. Zijn belangrijkste troef was Pim Fortuyn; samen verdienden zij met de S.A. goudgeld. Op de huidige sprekerslijst treffen we de nodige andere ontevredenen met de ‘oude politiek’ aan, zoals de ijdele historicus Arend Jan Boekestijn, de mislukte minister Roelf de Boer, de verongelijkte internist Bob Smalhout en de schamperende jurist Paul Cliteur. En nog vele anderen die de ruilwaarde van het publieke spreken hoger waarderen dan de gebruikswaarde ervan.
	De filosoof Hans Achterhuis beschreef al bijna dertig jaar geleden hoe het welzijnswerk veranderde in een ‘markt van welzijn en geluk’, waarop welzijnswerkers goede zaken deden met hun ‘product’, geluk. Analoog daaraan is er nu een markt voor politieke praatjes ontstaan, met als belangrijkste product, merkwaardig genoeg, juist ontevredenheid. Het schijnt dat je daar meer mee kunt verdienen.

Column van 9 maart 2006

Speeluurtje

Herinnert u zich Thom de Graaf nog? Zijn partij D66 liet zich in het kabinet Balkenende manoeuvreren om zo de ‘kroonjuwelen’ van de partij te verzilveren. Het betrof de bestuurlijke vernieuwing, een slap aftreksel van de idee van democratisering waarmee de partij ooit furore had gemaakt. Maar tegelijk ook een vanzelfsprekend eindpunt voor een partij die in feite wordt bevolkt door beroepsbestuurders en rechtsfilosofen. 
Meer democratisering en bestuurlijke vernieuwing vormen helemaal geen antwoord op reële, prangende problemen in de Nederlandse politieke orde. Heeft iemand bijvoorbeeld een probleem met Nederlandse burgemeesters? Of met het aantal leden van de Tweede Kamer? Met de Raad van State? Natuurlijk niet. Dat hier moet worden vernieuwd, is louter om D66 ministers iets te doen te geven. Staven van ambtenaren zijn belast met projecten zoals ‘Andere overheid’, die nauwelijks over iets anders gaan dan D66 en haar ministers bestaansrecht te verlenen.
Nadat krullebol Thom pootje was gehaakt door Ed van Thijn in de Eerste Kamer over de burgemeesterskwestie, is zijn plaats ingenomen door Alexander Pechtold. Om zijn tijd uit te zitten heeft ook die iets zogenaamd nieuws bedacht: de Nationale Conventie, een club die moet ‘nagaan of ons staatsbestel nog wel voldoet aan de eisen van deze tijd’. Dit gezelschap telt 14 leden en 24 ‘adviseurs’, allemaal nette mensen van de categorie die vroeger wel ‘nieuwe vrijgestelden’ heette: ambtenaren, adviseurs, columnisten, hoogleraren, journalisten.
Nu zult u zeggen: dat is geen vernieuwing. Zulke lieden bevolken al sinds mensenheugenis, of in ieder geval 1848, de Nederlandse raden en adviescommissies. Helemaal waar. En ook nu zijn de leden zorgvuldig geselecteerd op type achterban, zij het dat geboorte en partijbinding tegenwoordig iets minder tellen, en geslacht en etniciteit iets meer. U zult misschien ook vragen: hoe gaat de commissie inhoudelijk te werk? Dat blijft volslagen onduidelijk. Logisch ook, want zoals gezegd is de commissie zelf al een antwoord op een probleem dat niet bestaat.
De eerste bijeenkomst van de commissie, pardon van de conventie, werd begeleid en gestructureerd door een commercieel communicatiebureau – niet dan nadat de leden te verstaan was gegeven dat zij niet mochten analyseren maar alleen oplossingen aandragen. Wel mochten zij vertellen ‘hoe zij zich voelden’ en mochten zij met gekleurde vellen papier en zilveren stafjes spelen. Waarom doen volwassen mensen dat? Misschien omdat dit groepsproces hen zevenhonderdvijftig euro per dag oplevert? Conclusie: D66 is failliet, en De Nationale Conventie de duurste crèche van Nederland.

Column van 22 februari 2006

Opzij!

Vrouwen en daklozen opgepast - er waait een nieuwe frisse wind! We laten er geen gras meer over groeien. Jullie hebben lang genoeg genikst, getreuzeld en rondgehangen. Aan het werk, en van de straat, jullie! Tot je erbij neervalt, en liefst nog langer.
	Helees Mees, een van oorsprong Nederlandse adviseuse van de ambitieuze Hillary Clinton gaf onlangs in NRC Handelsblad een waarschuwing af aan alle vrouwen in Nederland die in deeltijd werken en wellicht daarom nog niet doorgestresst of overspannen zijn. Ophouden daarmee! ‘Vrouwen zouden nu eindelijk eens écht aan het werk moeten gaan,’ zo luidt de paginabrede kop boven haar paginagrote opinie-artikel. Last van kinderen daarbij? Ontwikkel tijdig een strategie!, adviseert Mees: neem een oude man, juist een jonge man, of een drop-out. De eerste is welgesteld en kan dus kinderopvang betalen; de laatste twee zijn economisch afhankelijk en ‘dat schept de broodnodige onderhandelingsruimte’. Ja vrouwen, zo raak je aan de top van de voedselketen van het roofdierkapitalisme. En per slot, zegt Mees: als je nú niet meerent in de rat-race, word je vanzelf voorbijgehold door de Aziaten, roofdieren die – ik vertaal het maar even vrij – nog wel lean and mean zijn.
	Eenzelfde frisse geest is vaardig over het Rotterdamse stadsbestuur. In een grote advertentie zien we de kop ‘Aanpak dak- en thuislozen Rotterdam (stap 1)’, met daaronder een opengewerkte tekening van een drilboor, met vier angstaanjagende soorten boorhamers prominent op de voorgrond. De tijd van kinderachtige maatregelen is voorbij, begrijpen we. Het nieuwe beleid is eenvoudig. De oude, softe instelling, dat wil zeggen de Pauluskerk, wordt letterlijk en figuurlijk afgebroken. De clientèle komt elders onder de hamer, pardon, onderdak. Niet allemaal natuurlijk, want ‘niet Rotterdamse dak-en thuislozen’ wordt ‘gestimuleerd’ terug te keren ‘naar waar ze vandaan komen.’ Oprotten dus. Het gewenste resultaat van dit gedreun staat in vette letters rechts onderaan de advertentie: ‘Rotterdam veilig!’. 
Beide driloperaties brengen dezelfde kille boodschap over: uit de weg, slackers en losers, want de stoomtrein komt eraan, en wie niet snel opzij gaat wordt erdoor verpletterd. Laat eenieder de succesvolle cursus ‘Hoe word ik een rat’ van Joep Schrijvers gaan volgen. In ‘de hogeschool van de ‘Rat’ leer je: ‘sommige mensen zijn inderdaad niet voor rede vatbaar en alleen voor de prikkel van de pijn.’ Dus: in naam der vooruitgang, geef ze een rotschop, die luie vrouwen en daklozen!

Column van 8 februari 2006

Liever niet

Eigen risico al doorgegeven? Twee of drie sterren polis? Collectief verzekeren, of toch maar zelf rekenen en vergelijken? Bijverzekeren? De keuze voor de ziektekostenverzekering is alleen maar het laatste voorbeeld van een lange reeks waarin ons de zegeningen van de marktwerking worden duidelijk gemaakt, respectievelijk door de strot gedrukt. 
	Hoe staat het nu eigenlijk met die marktwerking? Ik heb zo mijn bedenkingen. Soms valt er in feite bar weinig te kiezen. Zo kon ik bij mijn woning in Amsterdam destijds geen energie-provider kiezen, want ik was aangesloten op een warmtekrachtcentrale. Ook om KPN kon ik niet heen, als ik tenminste ERNA-adsl wou. In Rotterdam kreeg ik daarna weer stadsverwarming –  Eneco dus. Adsl, dat kon helemaal niet meer, want er ligt glasvezel onder mijn flat, dus koos ik maar voor UPC-kabelinternet, de beste want enige keuze.	
Kun je toch kiezen, dan blijkt alras dat al die keuze het ons er grosso modo noch leuker, noch gemakkelijker op maakt. Eerder worden we er gek van. Wie houdt het allemaal nog bij? Gas en licht van de NUON, of toch maar van de HEMA? Bijverzekeren voor enge ziektes? Levensloopplannen herzien? Andere bronnen definiëren en nieuwe doelen toekennen in de flexibele arbeidsvoorwaardenregeling? Provider veranderen, maar nummer wel behouden? Ziekenhuis met de kortste wachtlijst zoeken? School met de laagste uitval, of de hoogste CITO? Maar wacht eens even: zijn dit wel de allerlaatste scores? Zijn er geen updates? Sowieso worden we uitgenodigd onze deliberaties over de ziektekostenpolis volgend jaar weer te herhalen; wel is al duidelijk dat die polis – merkwaardig toch die marktwerking – flink duurder zal worden. 
Een keerpunt in dit proces bereikte ik toen ons destijds de keuze voor groene stroom werd geboden. Wat vroeger een kwestie van collectieve, politieke besluitvorming was, werd nu voorgelegd als ‘consumentenkeuze’. Ik mocht kiezen, maar dan individueel en als consument, niet als burger. Welke keuze ik ook maak, dacht ik toen, het is altijd de verkeerde. De enige optie die nog overbleef was de weigering om te kiezen. Ik maakte geen keuze kenbaar en kreeg dus geen groene stroom.
Sindsdien ben ik als door het consumentisme gedepolitiseerde burger gevangen in de ban van Herman Melville’s personage Bartleby. Met zijn steeds herhaalde “I would prefer not to” weigerde ook die een opgedrongen keuze te aanvaarden. Ik lijd – en velen met mij, vermoed ik –  aan de hedendaagse versie van Bartleby’s syndroom: “I would prefer not to prefer.”

Column van 25 januari 2006

Ethiekprof

‘Ethiekprof grijpt koorknaap’, kopte de Telegraaf een maand geleden. Theo van W., hoogleraar ethiek, was voor de rechtbank verschenen op verdenking van seksueel misbruik van een dertienjarige jongen. Hij had bekend en werd twee weken later daadwerkelijk veroordeeld. Zoals ook EM berichtte, gaat het om de voormalige leerstoelhouder ethiek aan onze eigen universiteit. Voormalig, want betrokkene was begin september al door het College van Bestuur ontslagen, om redenen die nauw verband hielden met het strafproces.
	Als hoogleraar ethiek was Theo mijn directe chef, in zijn zevenjarige carrière aan de Erasmus Universiteit. Naar gangbare maatstaven was die carrière buitengewoon succesvol. Al op zijn veertigste was Theo hoogleraar ethiek en, voor een dag per week, tevens hoogleraar bedrijfskunde. Bij wijsbegeerte was hij meer dan vier jaar decaan. Tenslotte, in de context van zijn décharge nogal wrang, was hij ook voorzitter van de integriteitscommissie van deze universiteit. 
Het was dus voor de universiteit geen geringe zaak om hem te ontslaan. Sterker nog, dat ontslag is zo’n ingrijpende maatregel dat de rechter daarmee Theo voldoende gestraft achtte; het openbaar ministerie vindt dat overigens niet en is in beroep gegaan. Ontslag van een hoogleraar komt bijna nooit voor. En als het gebeurt, wordt er zelden ruchtbaarheid aan gegeven, want het is voor alle betrokkenen een pijnlijke affaire. Dat is even begrijpelijk als onbevredigend. Je wil kunnen begrijpen wat er gebeurd is en zelf tot een oordeel daarover komen. 
	Ik vind niet dat je als hoogleraar ethiek een brave Hendrik moet zijn. Misschien moet je, net als Harry Potter, juist wel iets van Mephistopheles in je hebben. Hoe kun je over integriteit spreken, als je niet tenminste de verleiding van het immorele hebt ervaren? Ik vermoed dat Theo dat, als ethicus, met mij eens is. Maar ik vind ook dat Theo met zijn gewraakte daad te ver is gegaan. En, belangrijker nog, dat een opvatting over ethiek die inhoudt dat je zelfs over zo’n daad geen uitleg verschuldigd bent aan je werkgever en je collega’s, niet houdbaar is. Ik vermoed dat Theo dat, als ethicus, met mij oneens is. En dat hij vanuit dit standpunt zijn ontslag een onbillijke maatregel vond.
	Die rechter veroordeelde Theo voor zijn daad, niet voor zijn standpunt. Rechters gaan immers niet over ethiek. Maar indirect bevestigt de rechter dat je iemand die aan zo’n standpunt vasthoudt, niet als hoogleraar ethiek kunt handhaven. Dat is de belangrijkste helderheid die deze duistere zaak biedt.

Column van 11 januari 2006

De bron

Zoals De Broncode van Dan Brown nog maar eens duidelijk maakte, hebben we met een ‘bron’ iets belangrijks, gevaarlijks en zelfs explosiefs in handen. Een bron is een opslagplaats van kennis, een steen der wijzen, die we aanspreken wanneer we met onze dagelijks voorhanden kennis niet uitkomen. Zo gaat het ook in het bekende spelprogramma Twee voor Twaalf: wat we niet weten, dat ‘zoeken we op!’. Maar wat ‘zegt’ een bron eigenlijk? 
In Twee voor Twaalf is dat duidelijk. De ‘goede’ antwoorden worden geput uit een beperkt aantal bronnen, van feitelijke aard: encyclopedieën, jaarboeken, almanaks en dergelijke. In de echte wereld zijn bronnen heel wat weerbarstiger. Hun informatie is gebrekkig, verouderd, bevooroordeeld, of subjectief. Mede daarom is, in journalistiek en wetenschap, zorgvuldige omgang met bronnen essentieel. Het beste voorbeeld van een goede bron waarmee zorgvuldig werd omgegaan is Mark Felt, voormalig FBI-topman, pas na dertig jaar onthuld als ‘Deep Throat’ uit het Watergate-schandaal. 
In mijn vorige column schreef ik over de troebele bronnen die kroonprins Willem-Alexander en EUR-rector Lamberts aanboorden. Minder wereldschokkend dan Watergate, allicht, maar het gaat mij hier om de betrouwbaarheid van de bron. De bron Felt was geheim, maar volstrekt betrouwbaar. De bron van W.-A. was ‘openbaar’, maar volstrekt onbetrouwbaar – Videla over Videla, ofwel: ‘wij van WC-eend adviseren: WC-eend’. De bron van Lamberts was open, maar sterk omstreden, zowel methodologisch als inhoudelijk.
De conclusies van Lamberts’ bron, Richard Flynns artikel in het British Journal of Psychology, berustten niet op eigen onderzoek, maar vloeiden voort uit een aanvechtbare selectie en interpretatie van onderzoek van anderen. Maar zulke ‘meta-analysis is not a substitute for properly designed research, and sex differences in average IQ, if they exist, are too small to be interesting’, schreef Steve Blinkhorn in een vernietigende kritiek in het blad Nature. Verder had Flynn zijn artikel al ‘gelekt’ naar de populaire pers, voordat vakgenoten er in de wetenschappelijke literatuur kennis van hadden kunnen nemen. Mede op die grond rechtvaardigde Nature ook zijn snelle ‘tegenaanval’: ‘Supposed sex differences in IQ attract wide attention and are likely to be widely cited’, waarschuwde de hoofdredactie. En gelijk kreeg ze.
En tenslotte: al zouden we menen een bron der wijzen te hebben gevonden inzake een biologisch substraat van intelligentie, dan blijft de vraag: wat zegt dat? Zijn de beste artsen per se de meest intelligente artsen? Of journalisten? Of rectores? Voor die stelling zou ik weleens een betrouwbare bron willen zien.

Column van 15 december 2005

Beetje dom

In de winter van 2001 vraagt kroonprins Willem-Alexander zijn vriendin Máxima ten huwelijk. Tegelijk echter ontstaat beroering over het verleden van haar vader. Die had deel uitgemaakt van de Argentijnse junta van Jorge Videla, en was daarom wellicht mede-verantwoordelijk voor schendingen van mensenrechten. Hof en regering zijn in rep en roer. Moet het huwelijk worden afgeblazen? Of zelfs de hele monarchie? W-A zelf heeft begrijpelijk flink de pest in. Als hij wordt besprongen door de pers, flapt hij eruit dat hij weet heeft van een ‘open bron’ die de journalisten maar eens moesten raadplegen, voor een ‘afgewogen oordeel’ over de zaak. 
Het gaat om een ingezonden brief in het Argentijnse dagblad La Nación. In die – korte - brief staat, zo blijkt alras, weinig opmerkelijks: er wordt in tegengesproken dat ex-dictator Videla bepaalde zelf-incriminerende uitspraken zou hebben gedaan in interviews voor een boek over zijn leven. Opmerkelijk is wel de schrijver van de brief: dat blijkt niemand anders dan Videla zelf. Tot op de dag van vandaag is het een raadsel waarom de kroonprins dacht dat kennis van deze ‘bron’ zou kunnen bijdragen aan waarheidsvinding of consensusvorming bij Hof en regering. Een en ander leidde er overigens wel toe dat Máxima haar inburgeringscursus cum laude kon afsluiten, met haar onovertroffen typering van haar verloofde als ‘een beetje dom’.
	Onlangs beleefde het Erasmus-koninkrijkje zijn eigen affaire, met in de hoofdrol onze eigen kroonprins Steven. In het bijzijn van journalisten verklaarde deze dat vrouwen dommer zijn dan mannen. 5 IQ-punten, om precies te zijn. Met deze opmerking haalde onze kroonprins de voorpagina van de zaterdagkrant. Ook zíjn koninkrijk in rep en roer. En, ook hij verwees voor verdere onderbouwing van zijn opmerkingen naar een ‘open bron’, in dit geval een artikel in een wetenschappelijk tijdschrift. Laat tenslotte nu ook de auteur van deze bron een omstreden figuur zijn, onder meer door zijn opvatting dat verbreiding van dommere rassen – vooral zwarten, maar in vergelijking met Aziaten trouwens ook Europeanen en Amerikanen - via eugenetische maatregelen zou kunnen worden teruggedrongen.
	Het is een raadsel wat kroonprins Steven bewoog om naar deze twijfelachtige  bron te verwijzen. Wie zijn rede naleest, ziet ook dat daarin geen discriminatie wordt gepredikt. Wel wordt nogal onnavolgbaar uit het slechter presteren van mannelijke studenten geconcludeerd dat de universiteit meer mannen nodig heeft. Onnavolgbaar, en – zo zal zijn eigen Máxima wel denken - ook een beetje dom.

Paul Irwing and Richard Lynn, ‘Sex differences in means and variability on the
progressive matrices in university students:
A meta-analysis’. British Journal of Psychology (2005), 96, 505–524

Website Richard Lynn: http://www.rlynn.co.uk

Rede rector-magnificus: http://www.eur.nl/diesnatalis/2005/lamberts

Petitie tegen de rede: http://www.petitiononline.com/lamberts/petition.html

Reactie van de rector op berichtgeving en protesten: http://www.eur.nl/diesnatalis/2005/reactie

Column van 30 november 2005

Kaartlezen

Het Fiatje 500 waarmee ik deze zomer rondtufte op Kefallonië was wel voorzien van een leuk schuifdakje, maar niet van een TomTom navigatiesysteem. We moesten dus nog gewoon - DomDom - kaartlezen. Helaas hadden alle verkrijgbare kaarten zo hun eigen opvatting over het wegenstelsel. En geeneen ervan was betrouwbaar. Het leek alsof de cartografen zich uit het hoofd probeerden te herinneren hoe het ook al weer zat: ging de weg nu linksaf of rechts? Was het een hoofdweg of een grindpad?
	In Nederland verscheen onlangs de Kenniskaart, een product van het ministerie van Onderwijs, dat hiermee beoogt ‘ambities en prestaties’ van het hoger onderwijs in kaart te brengen. De deelname aan het hoger onderwijs is hoog, zo meldt men, ‘maar de slaagpercentages kunnen beter’. Maar is er niet een natuurlijke, omgekeerd evenredige relatie tussen instroom en rendement? En of we blij moeten zijn met hoge slaagpercentages hangt toch vooral af van de eindtermen, dan wel de feitelijke capaciteiten van al die geslaagden, lijkt mij.
	We lezen verder. Nieuwe informatie dit jaar betreft ‘de kwaliteit per opleiding’. ‘Welke universiteit heeft de meeste vrouwelijke hoogleraren?’ (Leiden) ‘Aan welke universiteit per opleiding de meeste studenten af?’ (Maastricht) Welke hogeschool heeft de meeste lectoren? (Inholland) Maar ministerie, dat zijn toch evident kwantitatieve, niet kwalitatieve indicatoren? Is de Leidse universiteit beter omdat zij meer vrouwelijke hoogleraren heeft, of InHolland de beste want de meeste lectoren? De Design Academy daarentegen heeft weer de meeste vrouwelijke leidinggevenden (70,2%). Tja. 
	Toch, er zijn ook wel contouren op de Kenniskaart getekend die echt beogen kwaliteit te meten, zoals oordelen van visitatiecommissies. Of ranglijsten samengesteld door bijvoorbeeld Elsevier, de Times Higher Education Supplement, of de Sjanghai University. Maar net als de kaarten van Kefallonië verschillen zulke clubs nogal van opvatting over de inrichting van het onderwijslandschap. Zo staat de Erasmus volgens Sjanghai tussen de 153 en de 202 in de wereld, volgens de Times op 64. Niet veel betere cartografie dan op Kefallonië dus.
	Onze eigen collegevoorzitter gaf als reactie, volgens EM, dat de bestuurders nu gelukkig niet meer ruziën over rankings maar inzetten op ‘het versterken van de zwakke punten’. Dat lijkt verstandig, maar is evengoed een non sequitur. Want als de oordelen over de kwaliteiten of sterke punten van een onderwijsinstelling niet valide zijn, dan zijn die over de zwakke punten dat ook niet. Jammer college, maar die Kenniskaart blijft voorlopig alleen leverbaar in de versie DomDom.

Column van 16 november 2005

Stilstaan

Precies een jaar geleden werd Theo van Gogh vermoord. Dat is iets om bij stil te staan. Na Pim Fortuyn en Hans van Wieren, conrector van het Haagse Terra College, was de Amsterdamse excentriekeling het derde dodelijke slachtoffer binnen enkele jaren van ... - ja, van wat eigenlijk? Intolerantie, een ‘kort lontje’, dwangmatig rigide denken, extreem lange culturele tenen? Dat allemaal ja, plus een ongekende wil een ander te doden, om het vermeende kwaad definitief het zwijgen op te leggen. 
	Stil staan dus, maar hoe? Bijna iedereen die dat in het openbaar doet, heeft wel een of andere politieke agenda, morele vermaning, religieuze bekering of partijdig belang in het achterhoofd. Met als positieve uitzondering burgemeester Job Cohen. Die wordt vaak beknord om zijn doelstelling ‘de boel bij elkaar houden’, maar die niet-egobetrokken of strategische gedachte van saamhorigheid lijkt me precies de juiste toon in deze situatie.
	In de week na 2 november stonden veel mensen al letterlijk stil bij de moord op Van Gogh. Zij voelden de behoefte om tekens van medeleven dan wel haat achter te laten op de plek des onheils. Daar ontstond een ware zee van bloemen, kaarten, briefjes, kaarsjes, pluchen beesten, tekeningen en dergelijke. Het is begrijpelijk dat mensen ergens heen willen met hun emoties, maar dit soort ‘stilstaan’ vind ik wel erg egogericht. De publieke ruimte wordt zo bestemd tot opslagplaats van het hoogsteigen, subjectieve emotiebetoon.
	Maar goed, denk je dan, zulke uitbarstingen zijn tijdelijk. Iedereen heeft zijn hart gelucht en na een weekje of zo haalt stadsdeel of reinigingsdienst de verlepte bloemen en natte papiertjes wel weg. In Het Parool lees ik nu echter dat veel van deze moderne weesgegroetjes bewaard zijn gebleven en gedeponeerd bij het Gemeentearchief. Een unieke kans, vindt Alice van Diepen van deze instelling: ‘het klinkt vreemd, maar eigenlijk is het voor ons een cadeautje.’ Wel betreurt zij  dat veel haatdragende teksten al door politie en stadsdeel waren verwijderd. Jammer, nu is de collectie niet compleet.
	Dat het Gemeentearchief de moord op Van Gogh wil gedenken, lijkt me prima. Ze zouden het werk van Van Gogh kunnen archiveren, of zijn betekenis voor de stad documenteren. Of een zaal naar hem vernoemen. Maar wie heeft ze in vredesnaam op het idee gebracht een verzameling emotioneel zwerfvuil te conserveren? Op deze manier gedenk je niet Van Gogh of de moord, maar de ego-documentjes van de gedenkers. Zou het archief daar wel bij stilstaan?

Column van 2 november 2005

Mr. King

Katrina is weg, maar haar gevolgen nog niet. Ontheemden uit New Orleans werden met bussenvol naar een onbekende, nieuwe bestemming gereden. ‘Where is they taking us?’, vroeg Nitayu Johnson, een dienstmeisje, zich af in de New York Times. ‘They trying to slave us. They going to make us pick cotton. We gon’ die.’ Haar bus kwam weliswaar veilig aan in Oklahoma, maar daar leiden de ontredderde geëvacueerden een nomadisch leven, geplaagd door bureaucratie, culturele barrières en locaal wantrouwen.
	Inmiddels werd in Washington actie ondernomen. Zoals een zorgvuldig geregisseerde mediacampagne, om George W. Bush als ‘caring president’ af te schilderen. Bush zelf gebruikte daadkrachtig het moment van nationaal drama om een blanke, rechtse en nadrukkelijk religieuze man tot voorzitter van het Hooggerechtshof te benoemen. Bij de gratie Gods zitten er verder één vrouw en één zwarte in dit negenkoppig gezelschap, beiden allesbehalve wereldverbeteraars. 
	Het doet mij denken aan het bizarre verhaal van Preston King, een sympathieke hoogleraar aan Lancaster University die ik in 2001 ontmoette op een conferentie in Quebec. Het jaar daarvoor was hij voor het eerst in 39 jaar teruggeweest in zijn geboorteland, de Verenigde Staten. Dat zat zo. Sinds 1958 had hij vanuit London, waar hij studeerde, meermalen uitstel van dienstplicht gevraagd en gekregen. Toen hij zich echter in 1962 in persoon bij de betreffende Amerikaanse instanties vervoegde, ging het mis – toen men namelijk doorkreeg dat hij een neger was. 
Prompt werd zijn post niet meer aan ‘Mr. King’ geadresseerd, maar aan ‘Preston’; bovendien werd hem verder uitstel ontzegd. Omdat hij weigerde op zulke post te reageren, veroordeelde een - blanke - jury hem tot 18 maanden gevangenisstraf. King ontvluchtte daarop zijn land. Hij maakte in Engeland carrière in de geesteswetenschap en publiceerde in de jaren zeventig als eerste een gedegen boek over het onderwerp tolerantie. Ook in Engeland had de raciale tolerantie overigens tijd nodig, want Kings dochter Oona is pas de tweede zwarte vrouw die tot lid van het Lagerhuis is verkozen.
Negenendertig jaar na dato is King eerherstel verleend, door president Clinton. Veel andere raciale kwesties zijn echter nog niet hersteld. Zo laat onderzoek een rechtstreeks verband zien tussen het aantal doodvonnisen voor zwarten en het aantal negers dat in vroeger tijden werd gelyncht. En vraagt een zwarte vrouw zich nog steeds af of zij, na een verwoestende vloedgolf, misschien wordt afgevoerd naar een slavenplantage. Het water van de discriminatie staat de VS nog steeds tot de lippen.

Column van 19 oktober 2005

Geluk neemt de wijk

Het menselijk bestaan draait om leven, vrijheid en het nastreven van geluk. Maar wat is geluk? De Tilburgse psychologe Roos Vonk heeft tien typische geluksmomenten vastgesteld. De leukste daarvan: ‘Goede sex of een aankoop die precies is wat je zocht’. Dit inzicht werd mij in negatieve zin duidelijk tijdens mijn vakantie, op een mooie ochtend in een idyllisch dorpje aan een schitterende baai. Een touriste die kennelijk vergeefs had lopen shoppen, hoorde ik op schelle toon tegen haar vriendin zeggen: ‘It’s hell! – I can’t find what I want’. 
Dit is het moderne leven bij uitstek: geen geluk hebben is niet gewoon jammer of pech, maar onverteerbaar en des duivels, ‘de hel’. Geluk is niet meer, zoals vroeger wel werd gedacht, ‘heel gewoon’. Het is een product geworden dat zorgvuldig moet worden gecultiveerd, gepland en geconsumeerd.
Dat zien we ook in Nederlands nieuwste woongebieden, de Vinexwijken. Dat zijn utopische gebieden, gepland en ontwikkeld om helemaal tegemoet te komen aan alle woonwensen van de moderne burger. Maar spoort zulke utopie ook met de werkelijkheid? Dat is niet vanzelfsprekend. Denk alleen maar eens aan de Amsterdamse Bijlmer. Dat was ooit de trots van visionaire stedebouwkundigen, die een nieuwe omgeving wilden scheppen waarin de moderne mens zich zorgeloos zou kunnen verpozen. Het werd een vervuilde, onveilige, afstotelijke betonnen wereld zonder menselijke maat. 
In Nederlands grootste nieuwe wijk, de Leidsche Rijn bij Utrecht, is nu de tentoonstelling Pursuit of Happiness gewijd aan het wankele streven naar nieuw woongeluk. Te zien is bijvoorbeeld de film Celebration van kunstenares Quirine Racké. Het is een documentaire over het gelijknamige stadje in Florida, de geestelijke én materiële schepping van stripmiljardair Walt Disney. Ook een utopie, maar hier is juist niets vernieuwend en visionair. Alles is clean, netjes en geordend, maar volstrekte kitsch, gemodelleerd op patronen en ideeën van minimaal twee generaties terug– want toen was geluk nog heel gewoon. 
Duizenden Amerikanen kochten maar al te graag een plekje in deze parodie op een stad met dezelfde barokke logica als Disneyland, een verbeeldingsoord waarvan de filosoof Jean Baudrillard twintig jaar geleden al zei dat het was uitgevonden om te suggereren dat de rest van Amerika wél echt is. Pursuit of Happiness is een kritische komische noot bij de ambitieuze poging om geluk door voor- of achteruitziende blik in stedebouwkundige kaders te gieten. Goedbedoeld, hoogwaardig, vastberaden, maar eigenlijk ook altijd tragisch, want geluk laat zich niet plannen.

Column van 5 oktober 2006

New Orleans

Katrina is weg, maar haar gevolgen nog niet. Ontheemden uit New Orleans werden met bussenvol naar een onbekende, nieuwe bestemming gereden. ‘Where is they taking us?’, vroeg Nitayu Johnson, een dienstmeisje, zich af in de New York Times. ‘They trying to slave us. They going to make us pick cotton. We gon’ die.’ Haar bus kwam weliswaar veilig aan in Oklahoma, maar daar leiden de ontredderde geëvacueerden een soort nomadisch leven, geplaagd door bureaucratie en culturele barrières.
	Inmiddels werd in Washington actie ondernomen, jawel. Zo werd een zorgvuldige mediacampagne georganiseerd om te tonen dat George Bush een ‘caring president’ is. Deze gebruikte intussen daadkrachtig het moment van nationaal drama om een blanke, rechtse en diep religieuze man tot president van het Hooggerechtshof te benoemen. Bij de gratie Gods zitten er verder één vrouw en één zwarte in dit negenkoppig gezelschap, beiden allesbehalve wereldverbeteraars. 
	Het doet mij denken aan het bizarre verhaal van Preston King, een sympathieke hoogleraar aan Lancaster University die ik in 2001 ontmoette op een conferentie in Quebec. Het jaar daarvoor was hij voor het eerst in 39 jaar teruggeweest in zijn geboorteland, de Verenigde Staten. Dat zat zo. In 1958 had hij vanuit London, waar hij studeerde, uitstel van dienstplicht gevraagd en gekregen. Toen hij zich echter in 1962 in persoon bij de betreffende Amerikaanse instanties vervoegde, ging het mis – toen men namelijk in de gaten kreeg dat hij een neger was. Prompt werd zijn post niet meer aan ‘Mr. King’ geadresseerd, maar aan ‘Preston’; bovendien werd hem verder uitstel ontzegd. 
Omdat hij weigerde op zulke post te reageren, veroordeelde een - blanke - jury King tot 18 maanden gevangenisstraf. Die ontvluchtte daarop zijn land. Hij maakte in Engeland carrière in de geesteswetenschap en publiceerde in de jaren zeventig als eerste een gedegen boek over het onderwerp tolerantie. Ook in Engeland had de raciale tolerantie overigens tijd nodig, want Kings dochter Oona is pas de tweede zwarte vrouw die tot lid van het Lagerhuis is verkozen.
Negenendertig jaar na dato is King eerherstel verleend, door president Clinton. Veel andere raciale kwesties zijn echter nog niet hersteld. Zo laat onderzoek een rechtstreeks verband zien tussen het aantal doodvonnisen dat aan zwarten wordt opgelegd, en het aantal zwarten dat in vroeger tijden werd gelyncht. En vraagt een zwarte vrouw zich nog steeds af of zij, na een verwoestende vloedgolf, misschien wordt afgevoerd naar een slavenplantage. Het water van de discriminatie staat de VS nog steeds tot de lippen.

Bronnen

David Jacobs, in American Sociological Review [doodstraf en lynchen]. Vermeld in Intermediair, 6 oktober 2005, p. 15
Isabel Wilkerson, ‘Scattered in a Storm’s Wake and Caught in a Clash of Cultures.’ New York Times, October 9, 2005
Crisis 107/5, september/october 2000. Zie ook http://www.crcwd.com/ptking/text.html.

Column van 22 september 2005

Ithaca hier, Ithaca daar

En: was Ithaca inderdaad zoals ik het mij in mijn vorige column had voorgesteld, in mijn verbeelding? Misschien belangrijker nog: was daar nog iets te merken van de magie van Odysseus? Voelt het daar nu anders, mythischer, heroïscher, dan in pakweg Groningen, Vlissingen of Rotterdam? 
Enerzijds: nee, helemaal niet. Ja, er lopen geiten en het is er ruig, zoals Homeros zegt. Maar verder is er weinig herkenbaars. De “School van Homeros” is niet meer dan een verzameling brokstukken uit ongeveer de juiste tijd – en Homeros zelf heeft hoogstwaarschijnlijk nooit bestaan. De “olijfboom van Laertes” is tweeduizend jaar oud – heel wat, maar nog lang niet oud genoeg. Enzovoorts. De aanwezigheid van Odysseus op Ithaca is kortom net zo tastbaar als, pakweg, die van Desiderius Erasmus op de Woudestein campus. 
	Erger nog: eenmaal op Ithaca bleek dat mijn held misschien helemaal niet hier vandaan kwam. Zo las ik een Griekse amateur-filoloog die, door de tekst van Homerus als een soort reisgids te nemen, concludeert dat de bedenker van het Trojaanse paard niet op Ithaca, maar op het naastgelegen Kefalonië resideerde. Zulke letterlijkheid lijkt wereldvreemd, maar zo heeft Heinrich Schliemann destijds wel Troje ontdekt. Verwarrend is dat diens collega Dörpfeld weer ervan overtuigd was dat Odysseus op Lefkas woonde, een eiland noordelijker dus. Nog onorthodoxer onderzoekers menen zelfs dat we de resten van Odysseus’ kasteel moeten zoeken in, jawel, Vlissingen of Groningen.
	Anderzijds: je kunt helemaal niet neutraal op Ithaca staan. Achter de geiten vermoed je vanzelf de gestalte van Eumaios, Odysseus’ trouwe herder. En vanuit de brokkelige ruïnes, ook al zijn ze uit de verkeerde eeuw, zie je een paleis oprijzen, en in de baai een oorlogsvloot opgetuigd worden voor de tocht naar Troje. Je blik wordt gekleurd door je verwachting. Je kunt geen stap zetten zonder in een voetspoor te treden. Met ieder golfje in de baai kan Odysseus aanspoelen.
	Het zou mooi zijn als we onze campus met even vanzelfsprekende romantische verbeelding konden bezien. Zijn hier nog ergens sporen van Erasmus? Zat hij daar naast de vijver in dat grote boek te lezen? Naar ik begrijp vindt een dezer dagen, in aanwezigheid van notabelen als de burgemeester en de voorzitter van het CvB, de feestelijke oprichting van het Erasmus Center for Early Modern Studies plaats. Wellicht inspireert dit ons af en toe een glimp op te vangen van Erasmus. En wordt zijn geest over ons vaardig. 

Column van 8 september 2005

Op reis

Jaren terug had de VPRO een radioprogramma waarin luisteraars een wereldreis mochten maken. Onderweg deden zij via de radio wekelijks sfeervol verslag. Thuisblijvende luisteraars als ik mochten, op basis van subtiele hints, raden waarheen hun reis voerde. Eénmaal wist ik het onmiddellijk, al na de eerste ‘clue’, nog voordat men goed en wel was vertrokken. ‘Deze reis voert naar het einde van de wereld’: dat kon – zo wist ik nog uit de Donald Duck – niet anders zijn dan Timboektoe. En jawel.
	Nu ga ik dan zelf naar de plaats van mijn dromen - een mythisch eiland, dat als een magneet mij aantrekt, zo lijkt het. Dit is niet het einde, maar het begin van de wereld, althans, van de westerse cultuur. Het is de plek waarvandaan de eerste echte reis van de westerse geschiedenis plaatsvond, en ook de eerste terugkeer. De plaats waarnaartoe iedere westerse lezer letterlijk wordt gedreven, waarheen zijn rationaliteit hem evenzeer voert als zijn emotie, die spreekt tot de verbeelding evenzogoed als tot het verstand.
	Hier in de buurt - het is hier bergachtig en ruw, maar ik zie wel geiten lopen over de oneffen weiden – vermoed ik het huis van de eerste reiziger, zijn kasteel. Na twintig jaar omzwervingen was hij weer terug, aangespoeld op de kust. Op dat mooie witte strandje daar in de verte, misschien? Zou hij hier naar boven zijn geklommen, langs die onmogelijk steile, rotsige, kegelvormige berg? En zijn legendarische schatten hebben verborgen in de nymfengrot, die ik zonet passeerde? 
	Hier woonde – Niemand, zoals hij zich noemde, het ongrijpbaar symbool van het westerse denken. Wie was hij? Was zijn huis inderdaad zijn kasteel, zoals de Engelsen zo mooi zeggen? Hoe zag zijn vrouw hem? Welke stormen trotseerde hij, emotioneel en fysiek? Kon hij nog rust vinden, na zijn omzwervingen?
Geraden? Ja, dit is het eiland Ithaca, hier woonde Odysseus, de held uit de verhalen van Homeros. Verbeeld ik mij. De Odyssee, Odysseus’ reis, draait immers om de verbeelding. Zo ook de mijne. Sterker nog: deze column is verbeelding. Ja, ik was wel op Ithaca, deze zomer, maar deze column schreef ik – anders dan de radioreizigers naar Timboektoe - al vóór ik van huis ging. Toch is mijn reis naar het begin van de wereld al geslaagd. De Odyssee, de zijne zowel als de mijne, is immers zo echt als de verbeelding hem kan maken.

Column van 25 augustus 2005