Gijs van Oenen

Columns verschenen in Erasmus Magazine, 
opinie- en informatieblad van de Erasmus Universiteit Rotterdam

in het academisch jaar 2004-2005

Voor aap (16 juni 2005)  Hoe we met business consultants in de aap zijn gelogeerd.

Het R-woord  (19 mei 2005)   "Respect" betonen in een kort aangebonden samenleving

Samir A.  (21 april 2005)  Het dilemma van pro-actieve terrorismebestrijding

De vlag uit?  (24 maart 2005)   De paradoxale waardering van academisch succes

Brandmerk moslim  (24 februari 2005)  Moslims als merk aanmerken?

Grensoverschrijders  (27 januari 2005)  Transgressie als ware menselijkheid

De kleinste Nederlander  (9 december 2004).  De grootste Nederlander omgekeerd

Afrekenen in Wonderland  (11 november 2004). Uitingsvrijheid en moord in tijden van moreel en ideologisch afrekenen

Actie!  (14 oktober 2004). Het moderne demonstratiegevoel

De nar  (16 september 2004). Hedendaagse maatschappijkritiek en haar 'format'

[webversies op: www2.eur.nl/fw/law/columns.htm]
[alle rechten voorbehouden]

Voor aap 

Het smulbos is er niet gekomen, nog niet althans. In mijn laatste column van vorig jaar stelde ik voor om de Woudestein campus te transformeren tot een lusthof, met mooie slingerende beken en vooral ook een noten- en vruchten bos, dit mede in het kader van de multiculturele samenleving. Het is geloof ik bij zes platanen gebleven. Maar misschien zijn voorbereidingen nog in volle gang en worden we in de zomer verrast met een botanische tuin, een lommerrijk park of een gezellige speeltuin.
	Via het Radio1-journaal kreeg ik vanochtend nog een ander idee. Er was een of andere management-consultant aan het woord die een lumineuze inval had: hij ging kijken op Apenheul hoe daar de sociale interactie tussen de bewoners verliep. Dat doen natuurlijk eigenlijk alle bezoekers van dat park, maar deze onderzoeker hoopte zijn wetenschappelijke inzichten in het apen-wel en wee te kunnen gebruiken voor zijn bedrijfsconsultancy.
	Ik was wel benieuwd. Zou hij de kantoortuin willen ombouwen tot slingerdomein, met autobanden, touwen en schommels? Zouden we wat vaker moeten rondspringen? Elkaar krijsend achterna zitten? Of juist hele dagen lui en loom in een hoekje zitten? Maar nee, deze aspecten van het aap-zijn waren aan de bedrijfskundige niet besteed. Streng analyseerde hij dat sommige apen loutere dwarsliggers waren, obstakels in zijn flow-chart visie op het product aap. In apen- en bedrijfsleven moesten zulke apekoppen geïdentificeerd en boventallig gemaakt worden. Het leek wel de Europese grondwet: tegenstemmen kunnen we niet verkopen!
	Een klassiek voorbeeld van een broodje aap: een kletsverhaal dat ongehinderd opgedist kan worden. Het enige positieve aan de apekool van deze consultant leek mij dat apenanalogie onvervaard, hoewel vermoedelijk onbedoeld, de evolutieleer ondersteunt – geen vanzelfsprekendheid in tijden waarin de minister van onderwijs oproept tot een debat over de merites van evolutiegeloof versus scheppingsleer. Maar waarom zouden apen efficiency nastreven? Horen dwarsliggers niet bij het apenbestaan? Is dat geen evolutionair inzicht? Moesten we niet juist iets van de apen leren, in plaats van ze de les te lezen in termen van teamwork en synergie?
	Mijn advies, gratis en voor niets: maak van Woudestein een Apenstein, met klimrotsen, vijvers, schommels, bomen en trossen bananen. Misschien zelfs met een paar echte apen, hoewel dat waarschijnlijk te veel is gevraagd. Welke aap krijg je zo gek? Gelukkig is er een alternatief: zelf wat meer gaan spelen en smullen, slingeren en luieren. Kortom, laten we zelf eens wat vaker voor aap gaan staan. Zoals die consultant. 

Het R-woord

“Respect!” Vogels van de meest diverse pluimage horen we het tegenwoordig vragen – of beter nog, eisen. Hoe meer er wordt gepraat over tolerantie, fatsoen, omgangsvormen en ‘verantwoordelijkheid nemen’, hoe vaker het ‘R-woord’ valt. Afhankelijk van klassieke factoren als leeftijd, klasse en etniciteit wordt de aanvoeging ook wel uitgebreid tot “Respect man!”. Dat klinkt dan vaak eerder als een bedreiging, dan als uiting van verdraagzaamheid of waardering.
	We leven tegenwoordig namelijk in een kort aangebonden samenleving. We zijn – volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau – tevreden over onszelf, maar ontevreden over de samenleving en de politiek. De irritante uitingen van anderen moeten door overheid, justitie en politie worden beteugeld, maar naar ons harde oordeel slagen deze instanties daar maar bijzonder matig in. Voor onze eigen irritante uitingen daarentegen eisen wij “respect”. En we voelen ons grootmoedig wanneer we eens voor een irritante ander “respect” opbrengen. Dat betekent tegenwoordig eigenlijk zoiets als: “Best wel goed van mij, dat ik me inhoud en niet zo’n lul als jij meteen op je bek sla.”
	Ook rondom het 25-jarig jubileum van de koningin passeerden weer veel uitingen van respect. Zo trad in het televisie-programma Rondom Tien de royalty-fotograaf Dennis van Tellingen op, een grootmeester in het genre van irriteren en geïrriteerd raken. Hij had, zo vertelde hij, prins Bernhard ooit in een onflatteuze pose gefotografeerd tijdens diens welverdiende vakantie. De prins had deze journalistieke prestatie beloond met een bijzonder gebaar: hij stak wijs- én middelvinger tezamen op, richting fotograaf. Dat deed hij wel vaker, bij zulke ontmoetingen. Koninklijke lijfwachten hadden de fotograaf de betekenis van deze geste duidelijk gemaakt: uitgestoken wijsvinger als teken van respect, zo van ‘je hebt me toch maar weer gevonden’, echter met de opgestoken middelvinger erbij ten teken van ‘fuck you!’. 
	Een generatie terug had cabaretier des vaderlands Wim Kan een grappig liedje over het Oranje-gevoel van de gemiddelde Nederlander op Koninginnedag: “Ik vertolk, ik vertolk de gevoelens van het volk, met mijn vlaggetje, mijn hoedje en mijn toeter.” Prins Bernhard mag – postuum – gelden als zijn opvolger. Hoe kun je nog mooier de gevoelens van het volk vertolken dan door de combinatie van geheven wijs- en middelvinger? Gezamenlijk vervangen ze de vroegere symbolen van de Nederlandse natie, het V-teken van de bevrijding en het opgeheven vingertje van het fatsoen. “Respect!” en “fuck you!” gaan naadloos samen en wijzen in dezelfde richting. Het lijkt me een vingerwijzing voor de toekomst.

Het omslagpunt van de rechtsstaat

Hoe beschermen we de rechtsstaat? Volgens de bekende advocate Britta Böhler, die begin deze maand de Trudy van Asperenlezing hield in de Amsterdamse Balie, door individuen te beschermen tegen de almacht van de staat. De staat, meent zij, is in potentie gevaarlijker dan welke crimineel of terrorist ook. Een dag later oordeelde de Rotterdamse rechtbank niet overtuigend bewezen dat Samir A., die juridisch werd bijgestaan door Böhlers kantoorgenoot Victor Koppe, voorbereidingen had getroffen voor een concrete terreurdaad. Wel werd hij veroordeeld wegens verboden bezit van vuurwapens. Is dit nu een zegen voor de rechtsstaat, of een vloek? 
Tot op zekere hoogte hebben Böhler en Koppe gelijk als zij claimen dat hier ‘het recht heeft gezegevierd’. De rechter is niet bezweken voor druk van politiek, maatschappij of media. Hij deed gewoon wat hij moest doen: tenlastelegging en bewijsvoering toetsen aan de criteria uit de strafwet. Ook de advocaat deed gewoon wat hij moest doen: argumenten aanvoeren waarom die toetsing tot vrijspraak zou moeten leiden. Dat hij nu via internet wordt bedreigd, zoals het Algemeen Dagblad meldt, is triest en ook alarmerend. 
	Ook treurig zijn de ‘kameraden’ van Samir, die ons juichend laten weten dat ‘Allah een gordijn heeft laten zakken voor de ogen van de rechters’. Het zijn natuurlijk deze kameraden zelf die een bord voor hun kop hebben. Net als Samir zelf zijn het pubers, die stoer willen doen. Zij het dat Samir wel degelijk allerlei spullen voorradig had voor uiterst bedenkelijke doeleinden. Dat hij werd vrijgesproken, kwam vooral doordat niet duidelijk was welk concreet misdrijf hij hiermee precies beoogde te plegen: moord, doodslag, brandstichting? Plattegronden, plannen en ingrediënten genoeg. En trouwens, zou hij wel zijn veroordeeld, dan hadden zijn vrienden hem even juichend tot martelaar verheven.
	Het werkelijke probleem is hier het omslagpunt van onzekere, opscheppende puber naar vastberaden, onbarmhartige held van de jihad. Dat is onvoorspelbaar en instabiel - even onvoorspelbaar en instabiel als de amateuristisch geknutselde bomontsteking die bij Samir was aangetroffen. Aan openbaar ministerie, politie en inlichtingendiensten de taak om binnen de nauwe grenzen die de strafwet stelt zo’n omslagpunt te voorspellen – van zowel mens als materie. Van zulk problematisch en ondankbaar giswerk hangt de rechtsstaat evenzeer af als van de bescherming van individuele rechten: dat is de achterkant van het gelijk van de advocaten. Te vroeg gegokt, en het loopt met een sisser af. Te laat, en de gevolgen kunnen explosief zijn.

De vlag uit?

Je zou verwachten dat de campus één grote vlaggenzee zou zijn. Dat alle medewerkers een felicitatiemailtje zouden krijgen van het CvB, of het ministerie van onderwijs. Voor de tweede achtereenvolgende maal blijkt immers de Erasmus Universiteit, nu dan in het bijzonder haar maatschappijwetenschappen, bijzonder goed uit een internationale vergelijking te voorschijn te komen. En dan niet zomaar een vergelijking. Opnieuw is het de Times Higher Education Supplement, het meest gezaghebbende blad voor hoger onderwijs in Europa, dat op basis van zeer uitvoerig eigen onderzoek tot deze conclusie komt.
	Maar wat is de reactie? Een enkel berichtje op de EUR-homepage - geen felicitaties, geen feestelijke bijeenkomsten. Hoe is dit nu mogelijk? Al jaren wordt immers beleid over ons uitgestort dat precies het nu bereikte doel nastreeft: prikkels, sturingsinstrumenten, subsidies, onderzoekscholen, visitaties, alles om ons uit de middelmatigheid te verheffen en aan de Europese top te brengen. Of als even kan, zelfs aan de wereldtop. 
Superprof en PvdA-bobo Rick van der Ploeg zei het onlangs nog in NRC Handelsblad: ‘wij moeten de strijd aangaan met Warwick, Oxford, Cambridge, London, Toulouse, Barcelona, Harvard, MIT, Stanford en andere topuniversiteiten’.  Hoe we ons eigenlijk moeten voorstellen dat alle Nederlandse universiteiten de strijd om ‘de wereldtop’ zouden aangaan, hoor je dit soort goeroes zelden uitleggen. Ook niet waarom het nou eigenlijk zinvol is om alle toonaangevende figuren te concentreren aan slechts enkele, bijna per definitie rijke en elitaire, instellingen. 
Maar dat terzijde. Laten we even meegaan in deze ideologie van rankings, prikkels en topprestaties. Dan zou nu toch uitbundige vreugde moeten heersen! Het doel is immers bereikt. We staan al tussen Oxford, Cambridge, LSE en Stanford in de top! Iedereen zou zich tevreden mogen tonen: onderzoekers, vakgroepen, onderzoekscholen, ja, zelfs managers, bestuurders en politici. Even samen genieten van het fenomenale succes, mensen. Fijn!
In plaats daarvan, een oorverdovende stilte. Geen blijdschap en trots, eerder verwarring en bijna gêne. Mijn verklaring: er is geen beleidsmaker die het goede nieuws echt gelooft. Of erger nog, het wil geloven. Want vandaag de dag is het beleid zelf belangrijker dan enig effect daarvan. Succes wordt een tegenvaller, een belediging bijna - want waarvoor zou dan nog nieuw beleid nodig zijn? Waarom nog al die prikkels en vermaningen? Waarom nog al dat management? Uit een volgend Engels onderzoek blijkt misschien wel dat de EUR inmiddels Harvard voorbij is gestreefd, wie weet. Ik voorspel dat dan een pijnlijk zwijgen zal volgen, slechts doorbroken door bestuurlijk tandengeknars.

Merk moslim

De merkwaardigste dingen worden tegenwoordig bedacht om ‘de integratie te bevorderen’ – al bijna een eufemisme voor een wapenstilstand tussen moslims en (post-)christenen. Het meest bizarre voorstel, behalve dat van Joost Eerdmans voor een dictatuur, was wel dat van Bibilotte Duyvesteyn, adviseur bij Bureau Berenschot: ‘Promoot het merk Moslim!’ Kortom, besteed de integratieproblematiek maar uit aan Endemol en (reclame)consorten. Ik kan weinig begrip opbrengen voor moslimextremisten, maar nou net wel voor hun afkeer van onze koop-, consumptie- en reclamecultuur die van ‘branding’ aan elkaar hangt. Dus laten we vooral van hen ook een merk maken! Net als het vertrouwen in de economie zal dat in de moslim dan ook wel weer stijgen.
	Een ander idee is om via het onderwijs de Nederlandse geschiedenis van tolerantie en uitingsvrijheid bij immigranten door de strot te duwen. Een ironische onderneming: het moet afgelopen zijn met al die tolerantie – en daarom moeten zij nu maar eens leren hoe tolerant wij in het verleden waren! Inmiddels heeft al een drietal meisjes van pakweg twintig aan de Volkskrant te kennen gegeven dat zij in de voetsporen – of kruitdampen – van de ‘Hofstadgroep’ wil treden om de islamitische normen en waarden te bevorderen. Bang voor de AIVD zijn zij niet – wel dat hun ouders achter hun ‘afwijkende geaardheid’ zullen komen.
	Nederland begint zo steeds meer te lijken op het dorpje Kars uit Orhan Pamuks roman Sneeuw. In dat plaatsje in noordoost Turkije speelt zich een tragikomedie af waarin bij vriend en vijand familieruzies, geheime seksuele relaties en ordinaire kinnesinne op onachterhaalbare en onherstelbare wijze vermengd raken met religieuze onverzettelijkheid, banditisme en militair geweld. Meisjes die zelfmoord pleegden liever dan hun hoofddoek af te doen, blijken minder gedreven door religieuze motieven dan door wanhoop en verdriet uit hun privéleven. Twee lieftallige zussen blijken smoorverliefd op een vurige revolutionair. Brave leerlingen van de imamschool radicaliseren doordat het leger ze, min of meer uit macht der gewoonte, in elkaar komt slaan uit wraak voor de ongeregeldheden die een paar van hun radicalere medestudenten tot hun eigen verbazing hadden weten te bewerkstelligen met wat provocerende uitroepen tijdens een controversiële theatervoorstelling. Enzovoorts enzovoorts.
	Letterlijk en figuurlijk zijn we ook in Nederland steeds vaker getuige van zulke toneelvoorstellingen. Ook hier klinkt steeds luider de roep om met harde maatregelen de Verlichtingsidealen ‘uit te leggen’ aan hardleerse volksdelen die daardoor, van de weeromstuit, het radicalisme omarmen dat men aan beide zijden juist wilde beteugelen. Sneeuw valt niet alleen in Turkije.

Grensoverschrijders

Deze maand gaat het Erasmus Honours Programme van start, een mooi initiatief om iets extra’s te bieden aan onze echt goede studenten. Lovenswaardig is ook de inzet om door en over vakgebieden heen te gaan, om de grenzen tussen de verschillende domeinen en disciplines te overschrijden. Dit grensoverstijgend programma heet dan ook terecht “Over Grenzen”.
	Bij wijze van programma-startschot hield Jos de Mul, hoogleraar filosofie, een fraai betoog dat op EM Online is te lezen. Dat gaat ook over de grens, als centraal begrip in de levens- en mensopvatting van de beroemde Duitse filosoof Helmuth Plessner. Een plant heeft, anders dan een steen, ‘grensverkeer’ ofwel stofwisseling. Een dier regisseert, anders dan een plant, actief zijn interactie met de omgeving. En de mens is zich, anders dan het dier, ook nog eens bewust van de eigen interactiviteit, die we ook ‘grensbemiddeling’ zouden kunnen noemen. 
	Daarom is de mens, volgens Plessner en De Mul, ‘onaf en thuisloos’, altijd bezig zich ergens thuis te voelen, te denken aan een ‘Heimat’. ‘There’s no place like home’, zeggen de Engelsen dubbelzinnig. Voor vele generaties boerenfamilies in de loop van de geschiedenis was die ‘constitutieve thuisloosheid’ misschien niet zo evident. Maar voor ons moderne mensen wel – ‘moderniteit’ is bijna synoniem aan grensoverschrijding. ‘Al het vaste vervluchtigt’, zoals Marx en Engels het poëtisch uitdrukten in hun Communistisch Manifest uit 1848.
	Zelf was ik onlangs nog in Berlijn, waar heel letterlijk een muur is geslecht – die van een communistische gevangenis, destijds met kenmerkend cynisme door de bouwers een ‘antifascistische schutswal’ genoemd. Het is een mooi voorbeeld van wat je ‘grammatica van statelijkheid’ zou kunnen noemen – een term die ik ontleen aan het boek Grenzverletzer, dat ik in Berlijn kocht. Het bevat een galerij van exemplarische grensschenders, figuren die gedreven door staat, nood of verlangen grenzen, tarten, bespelen, of uitbuiten. 
	Indringende, klassieke voorbeelden van grensoverschrijders zijn vluchtelingen, evenals smokkelaars en mensenhandelaars. Daarnaast zijn er grens-verschuivers als veroveraars en ontdekkingsreizigers, van Christoffel Columbus tot het Saturnus-maanlandertje Huygens. Nomaden en zwervers, daarentegen, negeren weer grenzen. Anarchisten en hackers bestrijden ze en spionnen ondermijnen ze. En dan zijn er nog de ontgrensden, zij die hun eigen grenzen niet meer kunnen bewaken: psychoten, verslaafden, borderliners – en, in mijn eigen jargon, de interpassieven.
Dit nu zijn de ware moderne burgers, die zich bewegen ‘over grenzen’ en daarmee onze cultuur vertolken. Ons beste onderwijs dragen wij graag aan hen op. Grenzenschenders aller landen, verenigt u!

De kleinste Nederlander

Californië heeft Schwarzenegger en wij hebben, of hadden, Pim Fortuyn, die als Terminator kwam afrekenen met de politieke prutsers en non-valeurs die het vaderland naar de filistijnen hielpen. Hoeveel geschiedenisboekjes zullen er worden herschreven, nu we weten wie de grootste Nederlander aller tijden is? In ieder geval kunnen we vaststellen dat met deze verkiezing deel één van het nieuwe beschavingsoffensief, waarmee de geëmancipeerde volksklassen weer wat gezond burgerlijk bewustzijn moest worden bijgebracht, grandioos is afgeserveerd. 
Het tv-kijkende, bellende en sms-ende volk, zo was de gedachte, kon via diezelfde media wat historisch bewustzijn worden ingegoten. Eenmaal ‘ingelogd’ om te stemmen konden we geinige tv-experts het volk snel nog wat verantwoorde kennis door de strot laten proppen. Die verantwoorde kennis verteerde echter nét niet snel genoeg, in de resistente volksmagen. Of in de telefooncentrales, die al de nieuw geïnformeerde spijtoptantstemmen op Willem de Zwijger niet konden behappen.
Luister deskundigen: onze helden hebben we altijd het liefst half feit, half fictie. Historisch bewustzijn gaat niet samen met heldenverering. De verkiezing van Fortuyn is geen post-moderne farce, maar juist een pre-moderne: een heiligverklaring van lokale martelaars, die alleen mediamatig verschilt van pakweg de heiligverklaring van Lidwina van Schiedam.
	Wat is er mis met een land dat zulke heiligen kiest?, vroeg zelfs Fortuyn-man Yoeri Albrecht zich af. Ik zou zeggen: dat dit hele mediacircus deel uit maakt van een officieuze, maar basaler verkiezing waarvan de voorrondes al veel langer aan de gang zijn: die van kleinste Nederlander aller tijden. De vele kanshebbers voor deze titel paraderen dag in, dag uit over onze buis en door onze media. Enkele usual suspects: 
	In de categorie monarchie vinden we Edwin de R. van Z. en Mabel W.S. Bij de columnisten Jort K., Paul C. en Sylvain E. Verder politici als Geert W., Neelie K. en Mat H. Sterk vertegenwoordigd is de juridische sfeer met Oscar H., Gerard S., Bram M. en Peter R. de V. En, mutatis mutandis, met Volkert van der G. en Mohammed B. Dan Bonnie St.-C. en Wibi S. bij de artiesten en Ronald & Frank de B. bij de voetballers. Oja en Patrick K. natuurlijk. Van de bladen kennen we Hummie van de T., Wilma N., Jan des B., Estelle G., Tatum D. en Leco Z. Sowieso niet van de buis te branden: Frans B., Patty B., Frits B., Willibrord F. en Maurice de H. 
	Dit zijn de mensen waarop we écht, want dagelijks, onze stem uitbrengen. Waarin een klein land klein kan zijn.

Afrekenen in Wonderland

Afrekenen in Wonderland – dat was de voorlopige titel van een stuk waaraan ik werkte toen opeens Theo van Gogh werd vermoord. Op straat, in Amsterdam, naar alle aanschijn vanwege zijn ongezouten kritiek, in woord en beeld, op intolerantie binnen de islamitische cultuur in Nederland.
‘Wonderland’ was de titel van een zonderlinge documentaire die onlangs op de VPRO-televisie werd vertoond. Daarin rekent maker Robert Oey af met degenen die hij verantwoordelijk houdt voor het politieke en culturele klimaat waarin hijzelf opgroeide. Zoals leraren van zijn middelbare school die tegen kernenergie waren. En linkse nieuwe vrijgestelden die anderen hun paternalistische wereldverbeteringsproject wilden opdringen. 
Wonderlijk aan Wonderland vond ik vooral dat Oey, ook naar eigen zeggen, zelf nauwelijks echt last had gehad van die linkse kerk – hij was daar nog te jong voor, en sowieso was hij vooral met zichzelf bezig geweest. Zijn aanklacht was bijna ‘virtueel’, onwerkelijk; zijn leed in meerdere zin ‘verbeeld’, in zijn hoofd en in zijn film.
In Wonderland zien we als getuige à charge naast schrijver Leon de Winter ook Theo van Gogh optreden. Ik gun beiden hun weerzin tegen hun culturele kwelgeesten, zelfs als die louter verbeeld zouden zijn. Maar ik heb moeite met hun bereidheid om Oey te helpen ‘afrekenen’ met de boemannen die hun ontplooiing zouden hebben gesmoord. Wonderland introduceerde zo, in de verbeeldings-sfeer van kunst en cultuur, de typisch hedendaags-liberale cultuur van ‘verantwoording afleggen’ en ‘afrekenen’. 
Van het bitterzoete Wonderland bleef bij mijzelf vooral de typische wrange nasmaak achter die ieder afrekenen aankleeft. Toch hielden Oey en Van Gogh ergens ook hartstochtelijk veel van dat rare Wonderland. Wonderland was het hopeloze land van linkse dominees waar toch alles kon, of gedoogd werd, maar juist daarom ook konden mensen als Robert en Theo er opgroeien tot de eigengereide personen die ze uiteindelijk werden. Maar waar zij terugkijkend vooral een dwingelandij in projecteren die voorschreef wat een fatsoenlijk mens van de wereld moest vinden. 
Beter dan Oey in zijn Wonderland slaagde Theo van Gogh er met zijn hoogstpersoonlijke mix van films, columns en interviews juist wel heel goed in om een originele, creatieve en productieve vorm te geven aan de ambigue gevoelens die het leven in Wonderland bij hem opriep. Als geen ander wist hij artistiek en persoonlijk met ambiguïteit en controverse te leven en daar opzien-barende kunst van te maken. Zijn moordenaar verstond die kunst op geen enkele wijze. 

Actie!

Nauwelijks bekomen van het afscheid van André is er alweer zo’n emotionerende massa-meeting. Een veld vol gelijkgestemden, uit alle lagen van de bevolking; een warm bad van muziek; troost- en hoopvolle toespraken, ondersteund door publieke bijval. Actie! Actie! Actie! Het was weer ouderwets gezellig op 2 oktober, op het Amsterdamse Museumplein. 
 Misschien wel iets té gezellig. Niet dat je het succes van een demonstratie zou moeten afmeten aan het aantal ‘incidenten’, zoals de media het met nauw verholen gretigheid noemen wanneer er weer eens is gemat tussen demonstranten en politie. Toch, ergens mis je die zogenaamde incidenten, als ze er niet zijn. 
 Want hoe verloopt de moderne demonstratie? Grote mobiele borden wijzen me de weg: “Museumplein linksaf”. Benodigdheden kan ik gratis krijgen: vlaggetje, hoedje en toeter, Koninginnedag maar dan anders. Geen donkere wolken of een meisje van de FNV komt me een nood-regenjas aanreiken, in plastic foudraaltje. De sfeer is even vrolijk als de regie strak; ik mag krachtig maar zorgeloos mijn stem verheffen. Daarvoor krijg ik steeds een duidelijke cue: “Zijn wij het daarmee eens???” “Neeeee!!” “Hoe willen wij het??” “Anders!!!” Soms mag ik iets meezingen: “Wij zijn, Wij zijn, Woedend!”, op de wijs van Queen’s ‘We will, we will, rock you!’. En verschillende keren wordt me zelfs, à la meneer Cactus, gevraagd om “een applaus voor …  jezelf!!!” 
 Sowieso word ik geheel media-matig benaderd. Ik klap vaak voor mensen die niet lijfelijk aanwezig zijn, maar alleen op een groot scherm hun gespindoctorde one-liners debiteren. Nog bonter, ik mag mijn mening over ‘Geus’, ‘Zalm’ en andere onwenselijke figuren via SMS aan het podium tweehonderd meter verderop doorgeven. Cool en niet duur! 
 Soms leidt dit overgeregisseerd narcisme tot gemor. Als vakbondsleider Doekle aankondigt dat hij een brief gaat schrijven aan Jan Peter en dan gewichtig ademhaalt na de frase ‘met daarin de volgende boodschap…’, roept een gevat iemand uit het publiek: ‘oprotten!’ – een goede samenvatting van wat Doekle volgens het publiek aan Jan Peter zou moeten schrijven. 
 Is er nog verschil tussen huilen voor André en boe-en tegen Jan Peter? Nee en ja. Nee: in de Arena en op het Museumplein leek men vooral samen te komen om met anderen, in de publieke ruimte, emotie te beleven: rouw, boosheid, vreugde, het maakt niet uit – de mensen vinden elkaar in de gemedieerde emotiebeleving. Ja: gelukkig was er nog iemand die zei ‘oprotten!’ – tegen Jan Peter! Tegen de media! Tegen de regie! 

De nar

Laatst zag ik op tv een mooie documentaire over de komiek Freek de Jonge. Behalve in de huiselijke setting en op de landelijke podia zien we hem daarin op bezoek gaan bij het Nederlandse contingent in Irak. Hij was daar omdat – ja, waarom eigenlijk? Freek kon het zelf niet goed onder woorden brengen. Wat je van de oorlog moest vinden, tja. Maar hij vond dat hij iets moest doen. Zijn engagement tonen. Zoiets. 
	Freek de Jonge is al lang Neerlands beste komiek en bijna al die tijd was hij ook het geweten van progressief Nederland – vooral sinds links in de jaren tachtig ergens tussen de crisis van de verzorgingsstaat en de val van de muur ideologisch moest gaan bezuinigen. Zijn eigenaardige Irak-missie leek mij de symbolische afsluiting van een idealisme dat Freek een generatie lang, en misschien ook wel namens een generatie, heeft volgehouden en op geheel eigen wijze als komiek vormgegeven: geestig, tegendraads, tragisch, briljant, verwoed, bezwaard, liefdevol, geëngageerd.
	Een afsluiting, want vijfentwintig jaar eerder had Freek ook zijn lot als komiek verbonden aan een heet politiek en militair hangijzer. In 1978 ging Nederland, nou ja de voetballers dan, naar Argentinië, om zich voor het Duitse trauma (primair dat van 1974) te revancheren. Maar laat nou in dat Argentinië al ruim twee jaar een militaire junta, onder leiding van generaal Videla, dood en verderf zaaien! De voetbalbond vond dat natuurlijk niet erg. Als je om die reden zou moeten afzeggen, stel je voor. De meeste voetballers vonden dat ook, net als de meeste andere Nederlanders. Freek vond het wel erg, en maakte, toen nog in een duo samen met Bram Vermeulen, de voorstelling “Bloed aan de paal” om deze wantoestanden aan de kaak te stellen. Nederland ging natuurlijk toch, en verloor. Videla en de zijnen wonnen. De paal bloedde.
	De tijden zijn veranderd. Militairen gaan op vredesmissie en de dochter van een toenmalig juntalid trouwde onze troonopvolger. Freek de Jonge zelf is veranderd, met de tijden. Hoe je toen over Argentinië moest denken was duidelijk, hoe dat nu met Irak moet niet. Maar de geest van de komiek is niet veranderd, net zo min als de vraag naar maatschappelijke betrokkenheid die daarin tot uitdrukking komt. Zulk engagement vereist uiteindelijk voor ieder van ons een keuze uit maar drie smaken, dat wil zeggen rollen om in te vullen: koning, lakei of hofnar. 
Freek had een goede smaak.